Nhóm chất được nghiên cứu nhiều nhất trong củ tam thất là saponin, gồm notoginsenoside R1, một chất được coi là dấu hiệu đặc trưng của tam thất, cùng các ginsenoside như Rg1 và Rb1 vốn cũng có trong nhân sâm. Ngoài ra củ còn có polysaccharide, các acid amin, flavonoid và một số chất khác. Tỷ lệ và tổ hợp các saponin này khác với nhân sâm, sâm Mỹ hay sâm Ngọc Linh, đó là cơ sở hoá học để phân biệt các loài cùng chi.
Về tác dụng, phần lớn bằng chứng hiện có đến từ thí nghiệm trên tế bào và động vật; nghiên cứu trên người có, nhưng thường nhỏ hoặc dùng các chế phẩm tinh chế khác xa củ tam thất mua ở chợ. Bài này giúp bạn đọc hiểu các tên chất hay xuất hiện trên nhãn và trong quảng cáo, biết chúng nói lên điều gì và điều gì chúng không nói, để không bị thuyết phục bởi một tên hoá học nghe có vẻ khoa học.
Saponin là gì và vì sao người ta quan tâm
Saponin là một nhóm lớn hợp chất tự nhiên có trong nhiều loài thực vật. Tên gọi xuất phát từ khả năng tạo bọt khi lắc với nước, giống xà phòng. Trong chi Panax, saponin có một cấu trúc khung đặc trưng, và các nhà hoá học gọi riêng chúng là ginsenoside khi tìm thấy ở nhân sâm. Khi tam thất được phân tích, người ta thấy nhiều ginsenoside giống nhân sâm, cộng thêm một số chất riêng được đặt tên là notoginsenoside theo tên loài notoginseng.
Các saponin chi Panax thường được chia thành vài nhóm theo cấu trúc phần khung. Ở tam thất, hai nhóm chính có đại diện là Rb1 và Rg1. Nhân sâm cũng có hai nhóm này nhưng với tỷ lệ và các thành phần đi kèm khác. Sâm Ngọc Linh lại có thêm một nhóm cấu trúc khác, với chất majonoside R2 được nhắc nhiều. Những khác biệt này giống như dấu vân tay hoá học của từng loài. Nhờ đó, phòng kiểm nghiệm có thể nhận ra một mẫu bột là tam thất, nhân sâm hay hỗn hợp, điều mà mắt thường không làm được.
Người ta quan tâm tới saponin vì đây là nhóm chất có hoạt tính sinh học được nghiên cứu nhiều nhất trong các loài Panax. Nhưng "có hoạt tính trong ống nghiệm" khác rất xa "có tác dụng khi bạn uống củ tam thất". Giữa hai điều đó là cả một quãng đường gồm hấp thu, chuyển hoá, liều, độ tinh khiết và thử nghiệm trên người. Hiểu điều này giúp bạn đọc mọi quảng cáo về saponin với một cái nhìn tỉnh táo.
Các chất hay được nhắc trong tam thất
Bảng dưới liệt kê những chất xuất hiện thường xuyên trong tài liệu về tam thất, kèm vai trò của chúng trong việc nhận diện. Cột cuối không nói về tác dụng chữa bệnh, mà nói chất đó giúp người làm kiểm nghiệm hay người mua hiểu được điều gì.
| Chất | Nhóm | Có ở nhân sâm không | Ý nghĩa với kiểm nghiệm |
|---|---|---|---|
| Notoginsenoside R1 | Saponin | Rất ít hoặc không đáng kể | Dấu hiệu đặc trưng để nhận ra tam thất |
| Ginsenoside Rg1 | Saponin | Có | Một trong các chất định lượng chính của tam thất |
| Ginsenoside Rb1 | Saponin | Có | Chất định lượng chính, cũng có nhiều ở nhân sâm |
| Ginsenoside Re, Rd | Saponin | Có | Bổ sung cho dấu vân tay hoá học |
| Dencichine | Acid amin không tạo protein | Không phải chất đặc trưng của nhân sâm | Hay được nhắc trong nghiên cứu về tam thất |
| Polysaccharide | Đường đa | Có | Ít dùng để nhận diện loài |
Điều quan trọng nhất từ bảng là notoginsenoside R1. Trong kiểm nghiệm, việc tìm thấy chất này với tỷ lệ đáng kể là một dấu hiệu mạnh cho thấy mẫu có tam thất. Vì vậy một túi "bột sâm" mà kết quả phân tích cho thấy notoginsenoside R1 rõ là túi đã có tam thất trong đó.
Tam thất khác nhân sâm và sâm Ngọc Linh ở thành phần ra sao
Cùng nền tảng, khác tỷ lệ. Ba loài đều chứa các ginsenoside thuộc hai nhóm cấu trúc quen thuộc. Khác biệt nằm ở tỷ lệ từng chất và ở các chất đặc trưng riêng. Tam thất có notoginsenoside R1, sâm Ngọc Linh có majonoside R2, nhân sâm có một số ginsenoside dạng biến đổi khi chế biến thành hồng sâm.
Tổng saponin không phải thước đo duy nhất. Quảng cáo hay nói loài này "nhiều saponin hơn" loài kia. Con số tổng phụ thuộc vào bộ phận, tuổi, vùng, cách sơ chế và phương pháp đo. Hai nghiên cứu khác phương pháp có thể cho kết quả không so được với nhau.
Bộ phận khác nhau, tổ hợp khác nhau. Một số nghiên cứu cho thấy hoa và lá tam thất có tổ hợp saponin khác củ, nghiêng về những chất khác với Rg1 và R1. Đó là lý do hoa tam thất không phải "phiên bản rẻ" của củ, mà là một mặt hàng khác về thành phần.
Chế biến làm thay đổi thành phần. Tam thất có thể dùng sống hoặc qua chế biến bằng nhiệt theo cách cổ truyền. Như với hồng sâm, nhiệt làm một số saponin biến đổi. Y học cổ truyền phân biệt tam thất sống và tam thất chín cho những cách dùng khác nhau; người mua nên biết mình đang mua dạng nào.
Nghiên cứu về tam thất đang ở đâu
Tam thất là một trong những dược liệu được nghiên cứu nhiều trong chi Panax, đặc biệt ở Trung Quốc. Phần lớn nghiên cứu tập trung vào hệ tim mạch, máu và tuần hoàn, phù hợp với cách y học cổ truyền dùng tam thất. Có nhiều thí nghiệm trên tế bào và động vật về các saponin tinh khiết hoặc tổng saponin tam thất, cho thấy những hoạt tính đáng chú ý ở mức phòng thí nghiệm.
Ở Trung Quốc, tổng saponin chiết từ tam thất đã được bào chế thành một số thuốc kê đơn, dùng trong bệnh viện theo chỉ định của bác sĩ. Điều này cho thấy giới y khoa ở đó coi tam thất là một nguồn hoạt chất nghiêm túc. Nhưng thuốc tinh chế, chuẩn hoá hàm lượng, dùng theo phác đồ, khác rất xa việc tự uống bột tam thất mua ngoài chợ. Bạn không thể suy kết quả của thuốc tinh chế sang củ hay bột tự xay.
Các tổng quan nghiên cứu quốc tế thường kết luận theo hướng thận trọng: có tín hiệu hứa hẹn, nhưng nhiều thử nghiệm trên người còn nhỏ, chất lượng không đồng đều, và cần thêm nghiên cứu được thiết kế tốt. Đây là cách đọc đúng mức. Nó không có nghĩa tam thất "vô dụng", cũng không có nghĩa tam thất "chữa được" bất cứ bệnh gì như quảng cáo hay nói. Với bất kỳ vấn đề sức khoẻ nào, người quyết định nên là bác sĩ.
Đọc các câu quảng cáo dựa trên thành phần
Tên hoá học trên bao bì và trong lời giới thiệu tạo cảm giác khoa học. Những câu dưới đây hay gặp; mỗi câu kèm điều bạn nên hiểu:
- "Chứa hàm lượng saponin cao nhất." Cao nhất so với cái gì, đo bằng phương pháp nào, ở lô nào? Không có ba thông tin này thì câu đó không mang nghĩa.
- "Giàu notoginsenoside R1 nên tốt cho tim mạch." R1 là chất đặc trưng giúp nhận diện tam thất; việc một chất có hoạt tính trong phòng thí nghiệm không chứng minh sản phẩm có tác dụng trên người.
- "Có Rg1, Rb1 giống nhân sâm nên dùng thay nhân sâm được." Có chung vài chất không làm hai loài thay được cho nhau; tỷ lệ và tổ hợp mới quyết định.
- "Đã kiểm nghiệm đạt chuẩn." Hỏi đạt chuẩn nào, chỉ tiêu nào, cho lô nào. Phiếu kiểm nghiệm thường ghi rõ các chỉ tiêu như định tính, độ ẩm, kim loại nặng, vi sinh.
- "Saponin tự nhiên, không tác dụng phụ." Tự nhiên không đồng nghĩa với an toàn cho mọi người; tam thất có những nhóm người cần thận trọng.
Nếu một sản phẩm cần quá nhiều tên hoá học để thuyết phục bạn, đó là lúc nên hỏi những câu đơn giản hơn: nguyên liệu từ đâu, bộ phận nào, lô nào, ai kiểm.
Kiểm nghiệm: khi nào người mua nên quan tâm
Dược điển Việt Nam và Dược điển Trung Quốc đều có chuyên luận về tam thất, nêu cách nhận biết dược liệu và các phép thử như định tính, độ ẩm, tro, cùng cách định lượng một số saponin. Các cơ sở sản xuất thuốc và thực phẩm bảo vệ sức khoẻ có nghĩa vụ kiểm theo những tiêu chuẩn áp dụng cho sản phẩm của họ; bạn nên kiểm văn bản hiện hành nếu cần biết chỉ tiêu cụ thể.
Với người mua lẻ một vài lạng củ, gửi mẫu đi kiểm nghiệm thường không cần thiết và tốn kém so với giá trị hàng. Nhưng có những trường hợp đáng làm: khi mua lượng lớn để dùng lâu dài, khi mua bột không rõ nguồn với giá cao, khi nghi một hộp "sâm" có lẫn tam thất, hoặc khi mua để kinh doanh lại.
Khi liên hệ một cơ sở kiểm nghiệm, hãy nói rõ bạn muốn biết điều gì: mẫu có phải tam thất không, có lẫn loài khác không, có đạt các chỉ tiêu an toàn như kim loại nặng, vi nấm, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật không. Mỗi câu hỏi là một nhóm phép thử khác nhau. Một phiếu kết quả đọc được tên mẫu, ngày, chỉ tiêu, phương pháp và đơn vị kiểm là thứ bạn có thể tin; một tờ giấy chung chung "đạt chất lượng" thì không.
Hỏi người bán về thành phần mà không cần là chuyên gia
Bạn không cần hiểu hoá học để đặt những câu hỏi đúng. Thứ tự dưới đây giúp cuộc trò chuyện đi từ dễ tới khó.
- Sản phẩm làm từ bộ phận nào của cây tam thất: củ chính, rễ nhánh, hoa hay lá?
- Dạng sống hay đã chế biến bằng nhiệt?
- Có phiếu kiểm nghiệm cho lô này không, và phiếu kiểm những chỉ tiêu gì?
- Nếu sản phẩm ghi hàm lượng saponin, con số đó đo bằng phương pháp gì, do đơn vị nào đo?
- Sản phẩm có trộn thêm thành phần khác không, nếu có thì tỷ lệ bao nhiêu?
Người bán nghiêm túc sẽ trả lời được phần lớn các câu này, hoặc ít nhất nói thẳng câu nào họ không biết. Người bán chỉ lặp lại tên hoá học và chữ "cao nhất" là người bán bạn nên cân nhắc lại. Bạn cũng có thể ghi lại câu trả lời, nhất là khi mua lượng lớn, để sau này đối chiếu nếu hàng nhận được khác lời giới thiệu. Một cuộc hỏi đáp rõ ràng ngay từ đầu giúp cả hai bên tránh hiểu lầm, và cho người bán thấy bạn là khách hàng biết mình cần gì.
Câu hỏi thường gặp
Notoginsenoside R1 là gì?
Là một saponin được tìm thấy với tỷ lệ đáng kể trong tam thất và được đặt tên theo loài Panax notoginseng. Trong kiểm nghiệm, chất này được dùng như dấu hiệu đặc trưng để nhận ra tam thất trong một mẫu dược liệu.
Tam thất có ginsenoside giống nhân sâm không?
Có. Tam thất chứa nhiều ginsenoside cũng có trong nhân sâm như Rg1, Rb1, Re, Rd. Nhưng tỷ lệ và các chất đặc trưng khác nhau, nên hai loài không thay được cho nhau dù có chung một số thành phần.
Hoa tam thất có cùng thành phần với củ không?
Không hoàn toàn. Một số nghiên cứu cho thấy hoa và lá tam thất có tổ hợp saponin khác củ. Vì vậy hoa tam thất nên được xem là một mặt hàng riêng, không phải phiên bản rẻ của củ.
Có bằng chứng tam thất chữa được bệnh tim mạch không?
Phần lớn bằng chứng đến từ thí nghiệm trên tế bào và động vật, cùng một số thử nghiệm trên người còn hạn chế, thường dùng chế phẩm tinh chế. Không thể suy ra củ hay bột tam thất tự dùng có tác dụng chữa bệnh. Hãy hỏi bác sĩ nếu có vấn đề tim mạch.
Tam thất sống và tam thất chín khác nhau thế nào?
Tam thất chín là tam thất đã qua chế biến bằng nhiệt theo cách cổ truyền; nhiệt làm biến đổi một số saponin. Y học cổ truyền phân biệt hai dạng cho những cách dùng khác nhau. Người mua nên hỏi rõ mình đang mua dạng nào.
Mua tam thất có cần đòi phiếu kiểm nghiệm không?
Với vài lạng củ để dùng trong nhà thì thường không cần. Nhưng khi mua lượng lớn, mua bột không rõ nguồn với giá cao, hay mua để kinh doanh lại, phiếu kiểm nghiệm ghi rõ chỉ tiêu và lô hàng là điều nên hỏi.