Sâm Siberia có phải nhân sâm không: ngũ gia bì gai và họ hàng xa của chi Panax

Sâm Siberia không phải nhân sâm: đó là cây bụi có gai Eleutherococcus senticosus, cùng họ Nhân sâm (Araliaceae) nhưng thuộc một chi khác với chi Panax. Cây mọc ở vùng Viễn Đông Nga, Đông Bắc Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và miền Bắc Nhật Bản; bộ phận được dùng là rễ và vỏ rễ. Thành phần hoá học chính của nó là nhóm chất gọi là eleutheroside, khác với nhóm ginsenoside đặc trưng của nhân sâm.

Cái tên "sâm Siberia" là tên thương mại phổ biến trên thế giới, và tại Mỹ từ đầu những năm 2000, quy định ghi nhãn đã không cho dùng chữ "ginseng" đơn thuần cho cây này, chỉ dành cho các loài chi Panax. Ở Việt Nam, sản phẩm từ cây này hay được gọi là sâm Siberia hoặc thích ngũ gia. Bài này đặt sâm Siberia vào họ Nhân sâm cùng những họ hàng người Việt quen thuộc, để bạn biết vì sao có chữ sâm mà không phải sâm.

Họ Nhân sâm rộng hơn chi Panax rất nhiều

Trong phân loại thực vật, họ là cấp lớn hơn chi. Họ Nhân sâm, tên khoa học Araliaceae, gồm hàng chục chi và hàng trăm loài, từ cây thân thảo nhỏ dưới tán rừng tới cây bụi, cây gỗ và dây leo. Chi Panax, chứa nhân sâm, sâm Mỹ, tam thất, sâm Ngọc Linh, chỉ là một chi trong số đó. Họ này được đặt tên theo nhân sâm vì nhân sâm là thành viên nổi tiếng nhất, chứ không phải vì mọi thành viên đều giống nhân sâm.

Những cây trong họ có chung một số đặc điểm về cấu tạo hoa, thường là cụm hoa dạng tán, quả mọng hoặc quả hạch nhỏ, nhiều loài có lá kép. Một số chi trong họ được dân gian nhiều nước dùng làm thuốc, có lẽ vì chúng có những nhóm hợp chất hơi gần nhau. Nhưng mức gần ấy không đủ để coi chúng là "một loại sâm". Giống như cà chua và khoai tây cùng họ Cà mà không ai coi củ khoai là một loại cà chua, họ hàng trong họ Nhân sâm cũng cần được gọi bằng tên riêng của từng cây.

Người Việt gặp họ Nhân sâm hằng ngày mà không để ý: cây đinh lăng trồng hàng rào, cây ngũ gia bì chân chim làm cảnh trong văn phòng, cây thông thảo có lõi xốp trắng. Tất cả đều cùng họ với nhân sâm, và chẳng ai gọi chúng là sâm. Sâm Siberia chỉ khác ở chỗ nó được đặt tên thương mại có chữ sâm. Nói cách khác, nếu tính theo họ hàng thực vật, cây đinh lăng trước ngõ nhà bạn cũng gần nhân sâm ngang với sâm Siberia, chỉ là không ai đem nó ra thị trường thế giới với một cái tên có chữ ginseng.

Họ hàng của nhân sâm người Việt hay gặp

Bảng dưới gồm một số cây cùng họ Nhân sâm hay gặp ở Việt Nam hoặc trên thị trường, kèm chi của chúng. Mục đích là cho thấy khoảng cách giữa chúng và chi Panax.

Tên chi ngũ gia bì chân chim đã thay đổi trong các bản phân loại gần đây, ví dụ cho thấy phân loại họ này vẫn đang được điều chỉnh. Người mua không cần nhớ tên chi; chỉ cần biết rằng trong cả họ, chỉ chi Panax mới chứa những cây được gọi là sâm theo nghĩa nhân sâm.

Sâm Siberia là cây gì

Sâm Siberia là cây bụi cao ngang hoặc hơn đầu người, thân và cành có nhiều gai nhỏ, lá kép chân vịt thường gồm năm lá chét, gợi lại tên gọi "ngũ gia" trong tiếng Hán. Cây mọc trong rừng hỗn giao và ven rừng vùng ôn đới lạnh Đông Bắc Á, chịu được mùa đông khắc nghiệt. Bộ phận dùng là rễ, thân rễ và vỏ, được phơi khô, thái lát hoặc chiết thành cao.

Cây được chú ý rộng rãi ở châu Âu và Bắc Mỹ từ giữa thế kỷ 20, khi các nhà nghiên cứu Liên Xô khảo sát nó như một thứ có thể thay thế nhân sâm vốn khan hiếm. Từ đó, cái tên "Siberian ginseng" lan ra thị trường thế giới. Các nghiên cứu sau này đã tiếp tục, nhưng nhìn chung bằng chứng về tác dụng trên người còn hạn chế và chưa thống nhất; các lời quảng cáo mạnh mẽ về sức bền, chống mệt mỏi cần được đọc thận trọng.

Về hoá học, chất đặc trưng của sâm Siberia là các eleutheroside, một nhóm hợp chất khác với các ginsenoside của nhân sâm. Đây là lý do chính khiến giới khoa học và một số cơ quan quản lý không coi sâm Siberia là nhân sâm, dù cùng họ. Với người mua, điều này có nghĩa là các thông tin về ginsenoside, về hạng củ hay tuổi củ của nhân sâm đều không áp dụng cho sâm Siberia; bạn cần đọc nó như một loại thảo dược riêng, với hồ sơ thành phần và lưu ý an toàn riêng.

Vì sao tên gọi quan trọng với người mua

Giá và kỳ vọng gắn với chữ sâm. Chữ sâm khiến người mua kỳ vọng một thứ như nhân sâm. Khi sản phẩm thực ra là sâm Siberia, kỳ vọng đó không có cơ sở, và giá có thể bị đẩy lên vì tên.

Một số nơi đã siết tên gọi. Ở Mỹ, quy định ghi nhãn từ đầu những năm 2000 chỉ cho dùng chữ "ginseng" đơn thuần với các loài Panax; sản phẩm từ Eleutherococcus phải dùng tên khác. Ở Việt Nam, bạn nên kiểm quy định ghi nhãn hiện hành, nhưng nguyên tắc đọc nhãn vẫn là tìm tên khoa học.

Nhãn có tên khoa học là nhãn đáng tin hơn. Một sản phẩm ghi rõ Eleutherococcus senticosus là minh bạch: bạn biết mình mua gì. Một sản phẩm chỉ ghi "sâm Siberia cao cấp" mà không có tên khoa học, không có nhà sản xuất rõ ràng là sản phẩm nên hỏi thêm.

Đừng cộng dồn hai thứ. Một số người dùng cả nhân sâm và sâm Siberia cùng lúc vì nghĩ "cùng là sâm thì thêm càng tốt". Hai thứ khác thành phần, và việc phối hợp nên được hỏi bác sĩ, dược sĩ, nhất là khi đang dùng thuốc.

Đinh lăng và ngũ gia bì: họ hàng ngay trong vườn nhà

Đinh lăng là cây họ Nhân sâm quen thuộc nhất với người Việt. Rễ và lá đinh lăng có mặt trong bữa ăn, trong thuốc dân gian, và cây đôi khi được gọi đùa là "sâm của người nghèo". Cách gọi đó nói lên vị trí của đinh lăng trong đời sống, không phải nói rằng đinh lăng là một loại sâm. Phần nhận dạng, trồng và dùng đinh lăng trong bữa ăn thuộc các trang chuyên về cây thuốc dân gian; ở đây chỉ cần biết nó cùng họ nhưng khác chi với nhân sâm.

Ngũ gia bì ở Việt Nam thường chỉ hai nhóm cây. Ngũ gia bì chân chim là cây gỗ nhỏ có lá kép chân vịt như bàn chân chim, hay được trồng làm cảnh, vỏ thân được dân gian dùng làm thuốc. Ngũ gia bì gai là cây bụi leo có gai, cùng chi với sâm Siberia. Hai cây này cùng tên dân gian nhưng khác chi, và đều không phải sâm.

Một điểm đáng chú ý: lá kép chân vịt của ngũ gia bì chân chim trông hơi giống lá của chi Panax khi chụp ảnh gần. Đây là lý do ảnh "cây sâm" trên mạng đôi khi lại là ảnh ngũ gia bì. Cây Panax là cây thân thảo nhỏ, lá mọc vòng ở ngọn một thân đơn; ngũ gia bì là cây gỗ có nhiều cành.

Những cây ngoại cũng mang tên sâm mà không thuộc họ Nhân sâm

Sâm Siberia ít ra còn cùng họ với nhân sâm. Trên thị trường thực phẩm bổ sung quốc tế còn nhiều cây được gắn chữ "ginseng" dù thuộc những họ hoàn toàn khác. Khi những sản phẩm này về Việt Nam, chữ ginseng thường được dịch thành sâm, và người mua dễ tưởng đó là họ hàng nhân sâm.

Những cây trong bảng đều có lịch sử dùng riêng trong y học dân gian của vùng gốc, và đều đang được nghiên cứu ở các mức độ khác nhau. Chúng không phải hàng giả; chúng chỉ là những cây khác được đặt tên theo nhân sâm để dễ bán ở thị trường phương Tây. Với người mua ở Việt Nam, bài học giống hệt với sâm Siberia: đọc tên khoa học trên nhãn, không đọc chữ sâm. Một sản phẩm tên sâm Ấn Độ là ashwagandha, không có ginsenoside, và các lưu ý an toàn của nó là của riêng nó, cần hỏi dược sĩ như với bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.

Ai nên hỏi bác sĩ trước khi dùng sâm Siberia

Sâm Siberia được bán như thực phẩm bổ sung ở nhiều nước, nhưng điều đó không có nghĩa là phù hợp với mọi người. Những trường hợp dưới đây nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước:

• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính như tim mạch, huyết áp, tiểu đường, vì có thể có tương tác mà người dùng không lường trước.
• Người đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, hoặc sắp phẫu thuật.
• Phụ nữ có thai, đang cho con bú, vì dữ liệu an toàn ở nhóm này còn hạn chế.
• Trẻ em, vì sản phẩm thường được nghiên cứu và bào chế cho người lớn.
• Người đã dùng nhân sâm hoặc nhiều sản phẩm thảo dược khác cùng lúc, để tránh cộng dồn mà không ai theo dõi.

Danh sách này không đầy đủ và không thay cho tư vấn y tế. Khi đi khám, hãy mang theo hộp sản phẩm để bác sĩ đọc thành phần, thay vì chỉ kể tên thương mại. Nếu sản phẩm mua qua mạng mà không có nhãn tiếng Việt, không ghi tên khoa học hay nhà sản xuất, đó đã là lý do đủ để không dùng cho người thuộc các nhóm trên.

Câu hỏi thường gặp

Sâm Siberia có phải là nhân sâm không?

Không. Sâm Siberia là cây Eleutherococcus senticosus, cùng họ Nhân sâm nhưng khác chi với Panax. Thành phần đặc trưng là eleutheroside, khác với ginsenoside của nhân sâm. Chữ sâm trong tên chỉ là tên thương mại.

Sâm Siberia và ngũ gia bì có liên quan gì?

Sâm Siberia cùng chi Eleutherococcus với cây người Việt gọi là ngũ gia bì gai. Tên Hán của sâm Siberia cũng có chữ ngũ gia. Còn ngũ gia bì chân chim là cây khác chi, dù cùng họ Nhân sâm.

Đinh lăng có phải là một loại sâm không?

Không. Đinh lăng cùng họ Nhân sâm nhưng thuộc chi Polyscias, không phải chi Panax. Cách gọi đinh lăng là sâm của người nghèo chỉ nói lên vị trí quen thuộc của nó trong đời sống, không phải phân loại thực vật.

Vì sao Mỹ không cho gọi sâm Siberia là ginseng?

Từ đầu những năm 2000, quy định ghi nhãn ở Mỹ chỉ cho dùng chữ ginseng đơn thuần với các loài chi Panax, để người mua không nhầm sản phẩm từ cây khác chi với nhân sâm. Sản phẩm từ Eleutherococcus phải dùng tên khác trên nhãn.

Có nên dùng sâm Siberia thay nhân sâm không?

Không nên coi hai thứ thay được cho nhau vì thành phần khác nhau và bằng chứng về tác dụng trên người của sâm Siberia còn hạn chế. Nếu bạn có mục đích sức khoẻ cụ thể, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thay vì chọn theo tên gọi.

Ảnh cây sâm trên mạng có thể là cây khác không?

Có. Lá kép chân vịt của ngũ gia bì chân chim và một số cây cùng họ trông khá giống lá chi Panax khi chụp gần. Cây Panax là cây thảo nhỏ có một thân đơn với lá mọc vòng ở ngọn; ngũ gia bì là cây gỗ nhiều cành.