Khi còn nguyên củ, tam thất và các loại sâm chi Panax khác nhau khá rõ: củ tam thất khô ngắn, rất cứng, hình con quay với nhiều u lồi và cổ củ cụt; củ sâm thường thuôn dài, có cổ mang sẹo và rễ chân toả ra. Hồng sâm có màu nâu đỏ trong mờ, bạch sâm vàng ngà và nhẹ, sâm Mỹ ngắn với nhiều vòng nhăn ngang, còn sâm Ngọc Linh và sâm Lai Châu có thân rễ dài mang đốt.
Những khác biệt này đủ để người mua lần đầu không nhầm khi hàng còn nguyên củ. Rủi ro thực tế nằm ở chỗ khác: củ tam thất được giới thiệu bằng tên sâm, được trộn chung trong hộp sâm, hoặc được thái lát, tán bột rồi bán với giá sâm. Bài này tập trung vào củ nguyên, vì đó là dạng bạn tự kiểm được; với lát và bột, cách chắc nhất vẫn là không mua khi không có nguồn rõ.
Vì sao tam thất có lúc bị bán dưới tên sâm
Tam thất và nhân sâm cùng chi Panax, cùng có vị đắng rồi hậu ngọt, cùng mùi thơm của nhóm sâm. Sự gần gũi này cho người bán một cái cớ để gọi tam thất là "sâm tam thất", "sâm núi", "sâm bắc", rồi từ đó trượt dần sang những tên đắt hơn. Không phải ai gọi như vậy cũng có ý xấu; nhiều người dùng theo thói quen. Nhưng khi cái tên đi kèm giá của một loài khác, người mua đang chịu thiệt.
Kiểu đổi tên hay gặp nhất là củ tam thất bắc khô bán dưới tên một loại "sâm khô" chung chung, hoặc trộn vài củ tam thất vào hộp sâm khô hỗn hợp để tăng trọng lượng. Kiểu thứ hai là tam thất bột hoặc lát trộn với bột, lát sâm. Kiểu thứ ba nghiêm trọng hơn, là củ các loài Panax hoang ở núi phía Bắc, dân gian cũng gọi là tam thất hoang, bán với tên sâm Ngọc Linh. Kiểu thứ ba đã được bàn ở nhiều nơi; bài này chủ yếu nói hai kiểu đầu, liên quan tới tam thất bắc trồng.
Cả ba kiểu đều dựa vào một điều: người mua không đặt hai thứ cạnh nhau để so. Vì vậy cách tự vệ đơn giản nhất là học thuộc dáng củ tam thất. Khi đã nhận ra củ tam thất ở bất cứ đâu, bạn sẽ thấy ngay nó lạc chỗ trong một hộp sâm. Việc này không cần sách vở: chỉ cần một lần cầm củ tam thất bắc khô ở quầy dược liệu, nhìn đỉnh củ cụt, thân nhiều u lồi, cảm nhận độ nặng và nghe tiếng gõ, bạn đã có mẫu đối chứng trong đầu cho những lần sau.
Đặt năm loại củ cạnh nhau
Bảng dưới mô tả dạng củ khô hoặc củ tươi hay gặp của từng loại. Đây là những đặc điểm mắt và tay nhận được, đủ để nghi ngờ có cơ sở, nhưng biến dị trong từng loài khá lớn, nên không phải bằng chứng tuyệt đối.
| Loại | Dáng củ | Màu và vỏ | Độ cứng, độ nặng | Dấu hiệu dễ nhớ |
|---|---|---|---|---|
| Tam thất bắc (khô) | Ngắn, hình con quay hoặc nón cụt, nhiều u lồi | Xám nâu đến xám vàng, có thể bóng do chà | Rất cứng, nặng tay | Gõ kêu chắc như đá nhỏ |
| Bạch sâm (nhân sâm khô) | Thuôn dài, có thân củ và rễ chân | Vàng ngà, vỏ nhăn dọc | Nhẹ, tương đối giòn | Có cổ mang sẹo ở đầu |
| Hồng sâm | Thuôn dài, rễ chân thường được giữ | Nâu đỏ, trong mờ khi soi sáng | Cứng, chắc | Màu đỏ nâu đặc trưng |
| Sâm Mỹ (khô) | Ngắn, hình trụ hoặc thoi | Vàng nhạt, nhiều vòng nhăn ngang | Chắc, nặng vừa | Vòng nhăn ngang dày ở thân củ |
| Sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu (tươi) | Thân rễ dài có đốt, củ mọc dọc thân rễ | Vàng nâu nhạt | Củ tươi giòn | Chuỗi đốt trên thân rễ |
Điểm cốt lõi rút từ bảng: tam thất là thứ duy nhất trong năm loại có dáng ngắn, nhiều u lồi và cứng như đá. Khi thấy một củ như vậy trong hộp ghi tên sâm, hãy hỏi lại người bán ngay.
Năm điểm nhìn khi củ tam thất lẫn vào hộp sâm khô
Nhìn đầu củ. Củ sâm khô thường còn cổ, tức đoạn thân rễ có sẹo thân hằng năm, dài ngắn tuỳ loại. Củ tam thất chính có đỉnh là vết cắt tròn của cổ củ đã bị tách ra, không có chuỗi sẹo. Một củ không cổ, đỉnh phẳng cụt là điểm đáng chú ý.
Nhìn rễ chân. Bạch sâm, hồng sâm thường giữ lại hai, ba rễ chân như hình người. Củ tam thất chính đã bị cắt hết rễ nhánh, nên quanh thân có các vết cắt nhỏ chứ không có rễ dài.
Nhìn bề mặt. Vỏ sâm thường có nếp nhăn dọc hoặc vòng ngang đều. Vỏ tam thất có nhiều u lồi như bướu, không đều, xen các rãnh.
Cầm lên và gõ. Tam thất khô nặng tay và cứng hơn hẳn bạch sâm. Gõ hai củ tam thất vào nhau nghe tiếng chắc; bạch sâm khô nhẹ hơn và giòn hơn.
So màu dưới ánh sáng tự nhiên. Hồng sâm có màu nâu đỏ trong mờ rất khó bắt chước bằng tam thất. Bạch sâm vàng ngà. Tam thất xám nâu, xám vàng. Ánh đèn vàng trong cửa hàng có thể làm sai màu, nên đem ra chỗ sáng tự nhiên trước khi kết luận.
Đếm và cân. Nếu hộp ghi một loại sâm duy nhất mà củ chia rõ thành hai nhóm dáng khác nhau, hãy đếm mỗi nhóm và cân riêng. Tỷ lệ trọng lượng của nhóm củ ngắn cứng cho bạn biết phần tiền mình đã trả cho thứ không đúng tên.
Mặt cắt: dùng khi được phép bẻ hoặc thái thử
Nếu người bán cho thái thử một củ hoặc bạn mua một củ để thử, mặt cắt cho thêm thông tin. Mặt cắt củ tam thất khô thường có màu xám lục, xám vàng hoặc xám nâu, phần lõi đặc, có thể thấy những chấm nhỏ màu nâu là ống tiết rải rác. Tam thất rất cứng nên thái khó, lưỡi dao dễ trượt; bẻ bằng tay gần như không được.
Mặt cắt bạch sâm màu trắng ngà đến vàng nhạt, có vòng tầng rõ, phần ngoài có thể xốp hơn lõi. Hồng sâm cắt ra màu nâu đỏ đồng đều, bóng như sừng. Sâm Mỹ màu trắng ngà, chắc, có vòng tầng và những chấm ống tiết. Những khác biệt này rõ khi đặt hai lát cạnh nhau, nhưng khó khi chỉ nhìn một lát đơn lẻ.
Một lưu ý quan trọng: kỹ năng đọc mặt cắt cần kinh nghiệm và mẫu đối chứng. Người mua lần đầu không nên tự tin rằng mình phân biệt được lát các loài. Nếu bạn cần mua sâm lát hoặc tam thất lát, hãy mua củ nguyên rồi thái trước mặt, hoặc mua ở nơi có nguồn và cam kết rõ ràng. Phần phân biệt lát các loài Panax được các trang chuyên về phân biệt thật giả trình bày kỹ hơn.
Những lời giới thiệu nên khiến bạn hỏi lại
Ngoài nhìn củ, nghe người bán nói cũng giúp nhận ra hàng bị đổi tên. Những câu dưới đây không chứng minh hàng sai, nhưng là lúc nên đặt thêm câu hỏi:
- "Sâm này cùng họ với tam thất nên củ hơi giống tam thất." Cùng chi không có nghĩa củ sâm trông như củ tam thất; nhân sâm và sâm Mỹ có dáng khác rõ.
- "Đây là sâm núi củ ngắn, mọc hoang nên cứng." Củ ngắn, cứng, nhiều u lồi là dáng của tam thất, không phải dấu hiệu của sâm mọc hoang.
- "Hộp sâm khô loại hỗn hợp, nhiều loại sâm quý." Hỏi cụ thể trong hộp có những loài nào, bao nhiêu phần mỗi loài.
- "Bột sâm nguyên chất, màu xám là do sâm già." Màu bột không phải thước đo tuổi; bột xám có thể là bột tam thất.
- "Sâm bắc giá mềm, cùng loại với sâm Hàn." Sâm bắc là tên quá rộng; hãy hỏi tên loài và vùng trồng.
Khi người bán trả lời thẳng vào loài, vùng, tuổi và dạng hàng, bạn có cơ sở để quyết định. Khi câu trả lời chỉ là thêm những tính từ quý, hiếm, rừng, núi, bạn nên coi đó là thông tin quan trọng nhất của cuộc trò chuyện.
Mua qua mạng: xin ảnh gì để không nhận nhầm tam thất
Khi không cầm được củ, ảnh là nguồn thông tin duy nhất. Ảnh quảng cáo đẹp không nói được gì; bạn cần xin những ảnh chụp đúng lô hàng sẽ giao, theo các góc cho thấy đặc điểm phân biệt:
- Ảnh cả lô đổ ra khay sáng màu, chụp từ trên xuống dưới ánh sáng tự nhiên, để thấy tỷ lệ củ dài và củ ngắn trong lô.
- Ảnh cận đỉnh củ của vài củ bất kỳ: có cổ mang sẹo hay chỉ là vết cắt phẳng.
- Ảnh cận thân củ từ một bên: nếp nhăn dọc, vòng nhăn ngang hay u lồi như bướu.
- Ảnh củ đặt cạnh một vật quen thuộc như đồng xu hay bao diêm để ước cỡ, vì ảnh chụp gần làm củ nhỏ trông to.
- Video ngắn gõ hai củ vào nhau hoặc bẻ thử một rễ chân, để nghe độ cứng và thấy độ giòn.
Người bán có hàng thật và rõ nguồn thường không ngại chụp những ảnh này. Khi nhận hàng, hãy so lại với ảnh đã xin và quay video lúc mở hộp; nếu lô nhận được khác ảnh, bạn có căn cứ để trả lại. Nếu người bán chỉ gửi lại ảnh mẫu đã đăng, hoặc từ chối chụp đỉnh và thân củ, đó là tín hiệu đủ để bạn tìm nơi khác.
Kiểm một hộp sâm khô nghi có lẫn tam thất
Quy trình dưới làm được tại nhà khi bạn đã mua hoặc được biếu một hộp sâm khô mà nghi ngờ thành phần.
- Đổ hết củ ra khay sáng màu dưới ánh sáng tự nhiên, xếp thành hàng theo dáng: củ thuôn dài một nhóm, củ ngắn cứng một nhóm.
- Với nhóm củ ngắn, kiểm đỉnh củ: có cổ mang sẹo không, hay chỉ là vết cắt phẳng. Kiểm thân: có u lồi như bướu không.
- Cầm so độ nặng và gõ thử. Ghi lại số củ thuộc mỗi nhóm.
- Chụp ảnh rõ từng nhóm, cả đỉnh củ và thân củ, để hỏi lại người bán hoặc một người có chuyên môn.
- Nếu cần chắc chắn, đặc biệt với hàng đắt hoặc lượng lớn, liên hệ một cơ sở kiểm nghiệm dược liệu để hỏi về phân tích nhận dạng loài.
Nếu kết quả cho thấy hộp có tam thất mà ghi là sâm, bạn có cơ sở làm việc lại với người bán. Củ tam thất trong hộp vẫn là dược liệu thật, nhưng bạn đã trả tiền cho một thứ khác. Khi làm việc lại, hãy mang theo ảnh đã chụp và hoá đơn, nói rõ điều bạn thấy thay vì kết luận người bán gian dối, vì có trường hợp chính người bán cũng nhập phải hộp trộn từ nơi khác mà không biết.
Câu hỏi thường gặp
Củ tam thất có giống củ nhân sâm không?
Không giống nhiều khi còn nguyên củ. Củ tam thất khô ngắn, hình con quay, nhiều u lồi và rất cứng; củ nhân sâm thuôn dài, có cổ mang sẹo và rễ chân. Chúng chỉ dễ nhầm khi đã thái lát hoặc xay bột.
Hồng sâm và tam thất có dễ nhầm không?
Khó nhầm khi còn nguyên củ, vì hồng sâm có màu nâu đỏ trong mờ rất đặc trưng và dáng thuôn dài. Tam thất xám nâu, ngắn và có u lồi. Khi đã thái lát dưới ánh đèn vàng, màu có thể bị lệch, nên hãy xem dưới ánh sáng tự nhiên.
Sâm Mỹ củ ngắn có phải là tam thất không?
Không. Sâm Mỹ khô cũng ngắn nhưng thường có dáng trụ hoặc thoi, vỏ vàng nhạt với nhiều vòng nhăn ngang. Tam thất có nhiều u lồi như bướu, màu xám, cứng hơn. Đặt cạnh nhau sẽ thấy khác rõ.
Có cách thử nhanh nào để biết bột là sâm hay tam thất không?
Không có cách thử tại nhà đáng tin cậy. Màu, mùi, vị của bột các loài Panax khá gần nhau. Muốn chắc, cần kiểm nghiệm ở cơ sở có chuyên môn, hoặc tốt hơn là mua củ nguyên rồi tự xay.
Mua phải tam thất thay sâm có nguy hiểm không?
Tam thất là dược liệu thật nên không phải chất lạ, nhưng nó có những lưu ý riêng, ví dụ với người đang dùng thuốc chống đông hay phụ nữ có thai. Nếu đã dùng mà thuộc các nhóm này, hãy báo bác sĩ, dược sĩ để được tư vấn.
Vì sao hộp sâm hỗn hợp hay có tam thất?
Vì tam thất cùng chi với sâm, có mùi vị gần giống và nguồn cung lớn hơn, nên dễ được thêm vào để tăng trọng lượng hoặc tăng vẻ phong phú. Hãy hỏi rõ thành phần và tỷ lệ trước khi mua hộp hỗn hợp.