Những người nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng tam thất gồm: người đang dùng thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu, người sắp phẫu thuật hay nhổ răng, phụ nữ có thai và đang cho con bú, trẻ em, người có rối loạn đông máu hoặc đang điều trị bệnh mạn tính. Lý do chung là tam thất được cả y học cổ truyền lẫn nghiên cứu hiện đại gắn với quá trình đông máu và tuần hoàn, nên có thể cộng hưởng hoặc đi ngược với thuốc và tình trạng sức khoẻ của người dùng.
Bài này không đưa liều, không hướng dẫn dùng cho bệnh nào, và không thay thế ý kiến của bác sĩ. Mục đích là giúp bạn nhận ra mình hoặc người thân có thuộc nhóm cần hỏi trước hay không, và khi đi hỏi thì nên mang theo thông tin gì để buổi tư vấn có ích. Với người lớn tuổi trong nhà, vốn hay được biếu tam thất và hay đang dùng nhiều loại thuốc, đây là việc đáng làm.
Vì sao tam thất có những lưu ý riêng
Trong y học cổ truyền, tam thất từ lâu được xếp vào nhóm vị thuốc tác động tới huyết, được nhắc tới nhiều trong các trường hợp vết thương, bầm tím, chảy máu. Nghiên cứu hiện đại về tam thất cũng tập trung nhiều vào hệ máu và tuần hoàn, với những kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy các thành phần của nó có thể ảnh hưởng tới quá trình đông máu theo nhiều hướng khác nhau.
Khi một chất có thể tác động lên đông máu, nó đáng được thận trọng ở những người mà đông máu đang được điều chỉnh bằng thuốc, hoặc đang ở trạng thái đặc biệt như mang thai, sắp phẫu thuật. Không phải vì biết trước là có hại, mà vì không ai dự đoán được trước tác động cộng dồn ở từng người cụ thể, và hậu quả nếu có thường không nhỏ.
Thêm vào đó, tam thất ngoài thị trường rất khác nhau về bộ phận, độ sạch, cách chế biến, có khi còn lẫn cây khác. Người dùng không biết chính xác mình đang uống gì, bác sĩ càng khó đánh giá. Đây là lý do lời khuyên chung với tam thất là "hỏi trước", chứ không phải "dùng thử xem sao".
Người đang dùng thuốc chống đông, chống kết tập tiểu cầu
Nhóm thuốc này rất phổ biến ở người lớn tuổi. Nhiều người có bệnh tim mạch, rung nhĩ, từng đặt stent hay từng bị đột quỵ được kê thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu dùng hằng ngày, có khi suốt đời. Họ cũng là nhóm hay được con cháu biếu tam thất.
Nguy cơ nằm ở sự cộng dồn. Thuốc đã được bác sĩ chỉnh để máu đông ở mức vừa phải. Thêm một chất có thể tác động lên đông máu, dù theo hướng nào, đều có thể làm lệch sự cân bằng đó mà người dùng không nhận ra ngay.
Dấu hiệu cần đi khám. Chảy máu chân răng nhiều hơn, chảy máu cam khó cầm, bầm tím dễ dàng, phân đen, nước tiểu đỏ, hoặc ngược lại có triệu chứng bất thường ở tim mạch, đều là lý do cần đi khám và kể rõ đang dùng thêm tam thất.
Việc cần làm. Trước khi bắt đầu, báo bác sĩ đang điều trị. Đừng tự ngừng hay giảm thuốc chống đông vì nghĩ tam thất có thể thay thế; đó là quyết định chỉ bác sĩ được đưa ra.
Trước và sau phẫu thuật, nhổ răng, thủ thuật
Trước một cuộc phẫu thuật, kể cả tiểu phẫu và nhổ răng, bác sĩ thường hỏi người bệnh đang dùng những thuốc và thực phẩm bổ sung nào. Nhiều người chỉ kể thuốc kê đơn mà quên những thứ "tự nhiên" như tam thất, nhân sâm, gừng, tỏi dạng viên, dầu cá. Đây là thiếu sót đáng tiếc, vì một số thảo dược được khuyến cáo ngừng trước phẫu thuật một khoảng thời gian do có thể ảnh hưởng tới chảy máu.
Với tam thất, bạn nên chủ động nói với bác sĩ phẫu thuật và bác sĩ gây mê rằng mình đang dùng, dùng dạng gì và dùng bao lâu. Thời điểm ngừng trước mổ, nếu cần, là do bác sĩ quyết định dựa trên cuộc mổ và tình trạng của bạn; đừng tự đặt ra.
Sau phẫu thuật, có người được khuyên dùng tam thất để "mau lành vết thương" theo kinh nghiệm dân gian. Giai đoạn hậu phẫu là lúc cơ thể đang được theo dõi và thường đang dùng nhiều thuốc. Thêm bất kỳ dược liệu nào trong giai đoạn này cũng nên được hỏi bác sĩ điều trị trước, không nên tự làm theo lời truyền miệng, dù người khuyên có thiện ý.
Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em
Các sách y học cổ truyền thường xếp tam thất vào nhóm vị thuốc cần thận trọng hoặc tránh dùng khi mang thai. Dữ liệu an toàn từ nghiên cứu hiện đại trên phụ nữ mang thai còn rất ít, vì vấn đề đạo đức khiến nhóm này hiếm khi được đưa vào thử nghiệm. Khi thiếu dữ liệu, nguyên tắc chung trong y khoa là không dùng nếu không có chỉ định của bác sĩ.
Thời kỳ cho con bú cũng tương tự: chưa có đủ thông tin về việc các thành phần của tam thất có đi vào sữa mẹ hay không và ảnh hưởng thế nào tới em bé. Có những bài truyền miệng khuyên phụ nữ sau sinh dùng tam thất; nếu bạn được khuyên như vậy, hãy hỏi bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ nhi trước.
Với trẻ em, các sản phẩm tam thất trên thị trường hầu như đều được bào chế và giới thiệu cho người lớn. Cơ thể trẻ phản ứng với dược chất khác người lớn, và không có cơ sở để tự cho trẻ dùng tam thất, kể cả dạng hoa hãm nước. Mọi ý định dùng cho trẻ cần qua bác sĩ nhi khoa.
Những nhóm khác nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước
Ngoài các nhóm trên, những trường hợp dưới đây cũng nên được hỏi trước khi dùng tam thất, vì tình trạng sức khoẻ hoặc thuốc đang dùng có thể làm việc dùng thêm dược liệu trở nên phức tạp:
- Người có bệnh rối loạn đông máu bẩm sinh hoặc mắc phải, người từng có xuất huyết tiêu hoá, xuất huyết não.
- Người có bệnh gan, bệnh thận mạn, vì đây là hai cơ quan chính xử lý và đào thải các chất đưa vào cơ thể.
- Người đang điều trị tim mạch, tăng huyết áp, tiểu đường bằng nhiều loại thuốc cùng lúc.
- Người đang dùng thêm các thảo dược khác như nhân sâm, bạch quả, nghệ dạng viên, để tránh cộng dồn không kiểm soát.
- Người từng bị dị ứng với các cây cùng họ Nhân sâm hoặc từng có phản ứng bất thường khi dùng sâm.
- Người lớn tuổi sống một mình, ít đi khám, vì nếu có tác dụng không mong muốn sẽ khó được phát hiện sớm.
Danh sách này không đầy đủ. Nguyên tắc đơn giản hơn để nhớ là: nếu bạn đang được bác sĩ theo dõi vì bất kỳ bệnh gì, hãy báo bác sĩ trước khi thêm tam thất vào thói quen hằng ngày.
Hàng trôi nổi: rủi ro không chỉ đến từ bản thân tam thất
Khi bàn về an toàn, người ta hay chỉ nghĩ tới tác động của tam thất. Thực tế, với tam thất mua ngoài chợ hay trên mạng, rủi ro thứ hai đến từ chất lượng hàng. Củ phơi chưa khô, cất ẩm có thể nhiễm nấm mốc, và một số nấm mốc sinh độc tố không mất đi khi nấu. Bột xay sẵn để lâu, đóng gói sơ sài càng dễ hút ẩm. Vùng trồng và cách xử lý cũng ảnh hưởng tới tồn dư thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng, những thứ mắt thường không thấy.
Rủi ro thứ ba là bị lẫn cây khác. Như đã nói trong bài về các cây mang tên tam thất, có những cây họ Cúc được gọi là thổ tam thất chứa độc chất với gan. Một túi bột "tam thất" giá rẻ không rõ nguồn có thể chứa những thứ bạn không bao giờ chọn nếu biết.
Rượu ngâm tam thất là trường hợp riêng. Bản thân rượu đã có những tương tác với nhiều loại thuốc và không phù hợp với người có bệnh gan, bệnh tim mạch hay đang dùng thuốc an thần. Thêm tam thất vào không làm rượu an toàn hơn. Với người thuộc các nhóm cần thận trọng, rượu ngâm tam thất là dạng nên tránh hơn cả.
Cách giảm những rủi ro này không khó: mua củ nguyên có nguồn rõ, kiểm củ khô kỹ, không mốc, không mùi lạ; tự xay lượng vừa dùng; cất kín, khô. Những việc này không thay được lời khuyên của bác sĩ, nhưng giúp đảm bảo rằng nếu bác sĩ đồng ý cho dùng, thứ bạn dùng đúng là tam thất sạch.
Những lời truyền miệng về tam thất nên kiểm lại
Tam thất có nhiều lời khuyên truyền miệng, phần lớn xuất phát từ thiện ý. Những câu dưới đây hay gặp, và với mỗi câu, cách phản hồi an toàn là hỏi lại người có chuyên môn:
- "Tam thất lành, ai dùng cũng được." Tam thất là dược liệu có tác động lên máu và tuần hoàn, nên không phải ai cũng dùng được như nhau.
- "Người già nên dùng tam thất hằng ngày cho khoẻ." Người già là nhóm hay dùng nhiều thuốc nhất, nên càng cần hỏi trước.
- "Đang uống thuốc tim thì uống thêm tam thất cho bổ trợ." Phối hợp với thuốc tim mạch là quyết định của bác sĩ, không phải của người khuyên.
- "Sau sinh dùng tam thất cho nhanh hồi phục." Thời kỳ sau sinh và cho con bú cần hỏi bác sĩ sản khoa hoặc bác sĩ nhi trước.
- "Hoa tam thất nhẹ, uống như trà thay nước." Hoa vẫn là một bộ phận của cây tam thất, không tự động an toàn cho mọi người.
Mục đích không phải để nghi ngờ người khuyên, mà để lời khuyên đó đi qua một người có chuyên môn trước khi thành thói quen hằng ngày.
Chuẩn bị khi đi hỏi bác sĩ, dược sĩ về tam thất
Một buổi hỏi ngắn sẽ có ích hơn nhiều nếu bạn mang đủ thông tin. Các bước dưới giúp bác sĩ hoặc dược sĩ trả lời nhanh và chính xác.
- Mang theo sản phẩm tam thất định dùng, hoặc chụp ảnh rõ bao bì, nhãn, và cả củ hoặc bột bên trong.
- Ghi lại dạng dùng: củ, bột, hoa, rượu ngâm, viên; bộ phận nào; sống hay đã chế biến, nếu biết.
- Mang theo danh sách hoặc vỏ hộp mọi thuốc đang dùng, kể cả thuốc không kê đơn và các thực phẩm bổ sung khác.
- Nói rõ mục đích bạn muốn dùng tam thất, và ai khuyên bạn dùng.
- Hỏi thẳng: với tình trạng và thuốc đang dùng, có nên dùng không; nếu dùng thì cần theo dõi dấu hiệu gì; khi nào phải ngừng.
- Ghi lại câu trả lời và hẹn kiểm tra lại nếu bác sĩ yêu cầu, đặc biệt với người đang dùng thuốc chống đông.
Nếu bác sĩ khuyên không dùng, hãy coi đó là quyết định có cơ sở cho riêng trường hợp của bạn, không phải nhận xét chung về tam thất. Mỗi người một tình trạng; lời khuyên đúng cho người này có thể khác cho người kia.
Câu hỏi thường gặp
Người uống thuốc chống đông có dùng tam thất được không?
Không nên tự dùng. Tam thất có thể tác động tới quá trình đông máu và cộng dồn với thuốc chống đông theo cách khó lường. Hãy báo bác sĩ đang điều trị trước, và tuyệt đối không tự ngừng thuốc chống đông để thay bằng tam thất.
Bà bầu có dùng tam thất được không?
Y học cổ truyền thường xếp tam thất vào nhóm cần thận trọng hoặc tránh khi mang thai, và dữ liệu an toàn hiện đại còn rất ít. Phụ nữ mang thai không nên dùng tam thất nếu không có chỉ định của bác sĩ sản khoa.
Trước khi nhổ răng có cần báo đang dùng tam thất không?
Có. Hãy báo với nha sĩ hoặc bác sĩ phẫu thuật mọi thuốc và thảo dược đang dùng, kể cả tam thất, vì có thể ảnh hưởng tới chảy máu. Việc có cần ngừng trước thủ thuật hay không là do bác sĩ quyết định.
Trẻ em có dùng hoa tam thất hãm nước được không?
Không nên tự cho trẻ dùng. Các sản phẩm tam thất hầu như đều dành cho người lớn và cơ thể trẻ phản ứng khác. Mọi ý định dùng tam thất cho trẻ, kể cả dạng hoa, cần được bác sĩ nhi khoa tư vấn trước.
Dùng tam thất có tác dụng phụ không?
Như mọi dược liệu, tam thất có thể gây phản ứng không mong muốn ở một số người, và rủi ro tăng khi dùng cùng thuốc khác hoặc khi sản phẩm không rõ nguồn. Nếu thấy dấu hiệu bất thường như chảy máu khó cầm, bầm tím, mẩn ngứa, hãy ngừng và đi khám.
Người lớn tuổi được biếu tam thất nên làm gì?
Trước khi dùng, hãy mang sản phẩm và danh sách thuốc đang dùng tới hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Người lớn tuổi thường dùng nhiều thuốc cùng lúc, trong đó hay có thuốc tim mạch, nên việc hỏi trước càng quan trọng.