"Sâm Siberia" là tên thương mại của cây Eleutherococcus senticosus, trong y học cổ truyền Trung Quốc gọi là thích ngũ gia. Đây là một cây bụi có gai thuộc họ Ngũ gia bì, cùng họ nhưng khác chi với nhân sâm, nên nó không phải nhân sâm. Hoạt chất người ta nghiên cứu ở cây này là nhóm eleutheroside, khác với nhóm ginsenoside của chi Panax.
Chuyện thêm rối vì vùng Viễn Đông của Nga lại thật sự có nhân sâm Panax ginseng mọc hoang, một quần thể nhỏ được bảo vệ chặt. Vậy khi ai đó nói "sâm Nga" hay "sâm Siberia", họ có thể đang nói một trong hai thứ khác hẳn nhau. Bài này tách hai thứ đó, kể vì sao một cây bụi có gai lại mang tên sâm, và chỉ cho bạn cách đọc một sản phẩm mang tên này.
Thích ngũ gia và nhân sâm đặt cạnh nhau
Hai cây cùng họ Ngũ gia bì, cùng mọc ở rừng ôn đới Đông Bắc Á, nên có chỗ giống nhau. Nhưng khác biệt đủ lớn để không thể coi là một:
| Đặc điểm | Thích ngũ gia (sâm Siberia) | Nhân sâm (Panax ginseng) |
|---|---|---|
| Dạng cây | Cây bụi thân gỗ, cao quá đầu người, sống nhiều năm trên mặt đất | Cây thân thảo thấp, phần trên mặt đất tàn mỗi mùa thu |
| Thân | Có nhiều gai nhỏ, mảnh | Không có gai |
| Lá | Lá kép chân vịt, thường năm lá chét, mọc so le trên cành | Lá kép chân vịt mọc vòng ở ngọn một thân đơn |
| Quả | Quả mọng màu đen khi chín | Quả mọng màu đỏ khi chín |
| Bộ phận dùng | Rễ và thân rễ, đôi khi vỏ thân | Rễ củ |
| Nhóm chất được nghiên cứu | Eleutheroside | Ginsenoside |
| Vùng mọc | Viễn Đông Nga, Đông Bắc Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên, bắc Nhật Bản | Bán đảo Triều Tiên, Đông Bắc Trung Quốc, Viễn Đông Nga |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy điểm chung duy nhất đáng kể là họ thực vật và vùng mọc. Cái tên "sâm Siberia" mượn sự nổi tiếng của nhân sâm, không phản ánh quan hệ gần gũi nào hơn quan hệ giữa nhân sâm và đinh lăng.
Ở dạng rễ khô, khác biệt càng rõ: rễ thích ngũ gia cứng như gỗ, mùi thơm nhẹ, còn củ nhân sâm khô có thịt củ đặc và mùi sâm đặc trưng.
Vì sao một cây bụi có gai lại được gọi là sâm
Câu chuyện bắt đầu ở Liên Xô vào giữa thế kỷ 20. Nhân sâm Panax ở vùng Viễn Đông Nga hiếm và đắt, nên các nhà nghiên cứu Liên Xô tìm một cây cùng họ, mọc nhiều, rẻ hơn để nghiên cứu cho mục đích tương tự. Thích ngũ gia mọc dày ở rừng Viễn Đông là ứng viên phù hợp. Cùng thời gian đó, các nhà khoa học Liên Xô đưa ra khái niệm "adaptogen", tạm hiểu là chất giúp cơ thể thích nghi với căng thẳng, và thích ngũ gia trở thành một trong những cây được nghiên cứu nhiều nhất theo hướng này.
Khi sản phẩm từ thích ngũ gia được đưa ra thị trường phương Tây vào những thập niên sau, người bán gọi nó là "Siberian ginseng" để dễ hiểu và dễ bán. Cái tên thành công tới mức nhiều người tin đây là một loại nhân sâm của vùng Siberia. Thực tế cây này mọc chủ yếu ở Viễn Đông, không phải vùng Siberia theo nghĩa địa lý chặt, và cũng không phải nhân sâm. Ở một số thị trường, quy định ghi nhãn sau này đã hạn chế việc dùng chữ "ginseng" cho cây không thuộc chi Panax; bạn có thể gặp tên "eleuthero" trên hàng mới.
Khái niệm adaptogen cũng nên được nhìn tỉnh táo. Nó ra đời từ một trường phái nghiên cứu cụ thể, được dùng rất rộng trong quảng cáo, nhưng không phải là một nhóm thuốc được y học hiện đại công nhận với định nghĩa và tiêu chuẩn đánh giá rõ ràng.
Nghiên cứu về thích ngũ gia đi tới đâu
Thích ngũ gia đã được nghiên cứu khá nhiều, nhất là trong thời Liên Xô, nhưng phần lớn các công trình đời đầu được công bố bằng tiếng Nga, thiết kế khác với chuẩn thử nghiệm lâm sàng ngày nay, nên khó đánh giá lại. Các thử nghiệm mới hơn có quy mô nhỏ, kết quả không đồng nhất.
Ở châu Âu, cơ quan quản lý dược xếp rễ thích ngũ gia vào nhóm thuốc thảo dược "sử dụng truyền thống". Cách xếp này dựa trên lịch sử dùng lâu năm, không dựa trên bằng chứng thử nghiệm đủ mạnh để khẳng định hiệu quả. Đó là một vị trí trung thực: có truyền thống dùng, chưa có bằng chứng vững.
Với người mua ở Việt Nam, điều này có nghĩa là bạn không nên coi sản phẩm "sâm Siberia" như một thứ thay được nhân sâm, càng không coi như thuốc. Nếu bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền đã kê thích ngũ gia trong một bài thuốc cụ thể, đó là chuyện khác; còn tự mua theo quảng cáo "tăng sức bền, chống mệt mỏi" là đặt niềm tin vào những lời chưa được chứng minh.
Một điểm hay bị bỏ qua: kết quả nghiên cứu về thích ngũ gia không chuyển sang được cho nhân sâm, và ngược lại. Hai cây có nhóm chất khác nhau, nên một bài báo về nhân sâm được trích để quảng cáo cho sản phẩm thích ngũ gia, hay ngược lại, là cách dùng tài liệu sai chỗ. Bạn chỉ cần kiểm tên cây trong tài liệu được trích là thấy.
Nhân sâm Panax ginseng hoang ở Viễn Đông Nga
Tách khỏi chuyện thích ngũ gia, nước Nga có nhân sâm thật. Panax ginseng mọc hoang ở vùng Primorye (Duyên Hải) và phía nam vùng Khabarovsk, trong những cánh rừng hỗn giao của dãy Sikhote-Alin. Đây là rìa phía bắc của vùng phân bố tự nhiên của loài, nơi cây sống trong mùa đông rất lạnh.
Quần thể sâm hoang ở Nga đã suy giảm mạnh do khai thác lâu dài. Loài được ghi trong sách đỏ của Liên bang Nga, và quần thể Nga của Panax ginseng nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES, nghĩa là việc buôn bán quốc tế phải có giấy phép. Ở Nga cũng có những cơ sở trồng nhân sâm, nhưng quy mô nhỏ so với Hàn Quốc và Trung Quốc.
Hệ quả cho người mua: củ "sâm núi Nga" được rao bán ở Việt Nam, nếu là sâm hoang thật, gần như chắc chắn phải có giấy phép CITES mới đi qua biên giới hợp pháp. Không có giấy đó, món hàng hoặc là không phải sâm hoang, hoặc là hàng đi đường không hợp pháp. Trong cả hai trường hợp, bạn nên từ chối. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hãy kiểm danh mục CITES và văn bản hiện hành nếu cần dựa vào đó.
Thích ngũ gia được bán ra những dạng nào và chuyện tráo hàng
Rễ và thân rễ khô thái lát. Dạng thô nhất, thường thấy ở kênh dược liệu. Lát có màu nâu xám tới vàng nhạt, chất gỗ, cứng hơn hẳn lát nhân sâm. Chỉ riêng chất gỗ này đã đủ để bạn thấy đây không phải củ sâm.
Cao chiết, viên nang, viên nén. Dạng phổ biến nhất trên thị trường quốc tế. Hàm lượng thay đổi rất nhiều giữa các sản phẩm, có nơi ghi theo lượng rễ khô tương đương, có nơi ghi theo hàm lượng eleutheroside. Hai cách ghi này không so trực tiếp với nhau được.
Trà túi lọc và đồ uống pha sẵn. Thường là hỗn hợp nhiều thảo mộc, thích ngũ gia chỉ là một phần. Đọc thứ tự thành phần để biết phần nào chiếm nhiều.
Chuyện tráo hàng có thật. Trong lịch sử thương mại dược liệu, đã có những trường hợp hàng bán dưới tên thích ngũ gia thực ra là rễ cây khác, trong đó có loài chứa hợp chất tác động lên tim. Đây là lý do sản phẩm có kiểm nghiệm định danh loài đáng tin hơn sản phẩm chỉ có lời mô tả, và là lý do người đang dùng thuốc tim càng phải hỏi bác sĩ.
Đọc một sản phẩm "sâm Siberia" hay "sâm Nga" trong năm bước
Sản phẩm mang những tên này ở Việt Nam thường là viên, trà, cao chiết, có khi là rễ khô. Bạn có thể đọc theo thứ tự sau:
- Tìm tên khoa học trong phần thành phần. Eleutherococcus senticosus hoặc Acanthopanax senticosus là thích ngũ gia; Panax ginseng là nhân sâm. Không có tên khoa học là điểm trừ lớn.
- Xem bộ phận dùng. Rễ, thân rễ hay vỏ thân; sản phẩm tốt ghi rõ.
- Xem dạng và hàm lượng. Bột rễ nguyên hay cao chiết, tỷ lệ chiết bao nhiêu.
- Xem nhà sản xuất, nước sản xuất và đơn vị nhập khẩu. Hàng lưu hành hợp pháp ở Việt Nam phải có thông tin đơn vị chịu trách nhiệm.
- Đọc kỹ lời công dụng. Lời hứa chữa bệnh, thay thuốc là dấu hiệu nên bỏ qua sản phẩm.
Một điều nữa: thích ngũ gia cũng khác cây ngũ gia bì gai và ngũ gia bì chân chim quen thuộc ở Việt Nam. Ba cây cùng chữ "ngũ gia" nhưng là những loài khác nhau. Gặp tên Hán Việt, bạn vẫn nên quay về tên khoa học.
Nếu sản phẩm được giới thiệu là "sâm Nga" mà thành phần ghi Eleutherococcus, bạn đã biết mình đang cầm thích ngũ gia. Nếu thành phần ghi Panax ginseng kèm chữ hoang dã, hãy hỏi tiếp giấy CITES như phần trên đã nói.
Ai nên thận trọng với thích ngũ gia và nhân sâm Nga
Thích ngũ gia không phải nhân sâm, nhưng điều đó không có nghĩa là nó "nhẹ" hay an toàn với mọi người. Đã có những báo cáo về tương tác của thích ngũ gia với một số thuốc, trong đó có thuốc tim mạch và thuốc điều trị tiểu đường, và về ảnh hưởng tới một số kết quả xét nghiệm. Người đang dùng thuốc cho bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.
Phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ em là nhóm thiếu dữ liệu an toàn, nên tránh tự dùng. Người bị tăng huyết áp, mất ngủ cũng nên hỏi ý kiến chuyên môn, vì một số sản phẩm dạng "tăng sức" có thể làm các triệu chứng này rõ hơn.
Với nhân sâm Nga, nếu là Panax ginseng, các lưu ý an toàn giống như nhân sâm Hàn Quốc hay Trung Quốc. Chung cho cả hai: đừng dùng kết hợp nhiều sản phẩm "tăng lực" cùng lúc, và dừng lại, hỏi người có chuyên môn khi thấy hồi hộp, nhức đầu, khó ngủ, hoặc bất kỳ dấu hiệu lạ nào.
Khi đi khám, hãy kể với bác sĩ mọi sản phẩm thảo dược bạn đang dùng, kể cả những thứ bạn nghĩ là "chỉ là trà". Nhiều tương tác thuốc bị bỏ sót chỉ vì người bệnh không nghĩ thảo dược đáng để kể.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Siberia có phải nhân sâm không?
Không. Sâm Siberia là cây Eleutherococcus senticosus, tên Hán Việt là thích ngũ gia, cùng họ Ngũ gia bì nhưng khác chi với nhân sâm. Nó không có ginsenoside như chi Panax mà có nhóm chất khác gọi là eleutheroside.
Thích ngũ gia có phải ngũ gia bì ở Việt Nam không?
Không phải. Ở Việt Nam, ngũ gia bì gai và ngũ gia bì chân chim là những loài khác. Ba cây có chung chữ ngũ gia trong tên nhưng không thay thế được cho nhau. Hãy đọc tên khoa học để biết chính xác đang cầm cây nào.
Nga có trồng nhân sâm không?
Có, nhưng quy mô nhỏ so với Hàn Quốc và Trung Quốc. Điều đặc biệt của Nga là quần thể nhân sâm hoang ở vùng Primorye, được bảo vệ theo luật Nga và nằm trong danh mục CITES, nên không phải thứ có thể mua bán tự do.
Vì sao gọi là Siberia trong khi cây mọc ở Viễn Đông?
Vì đây là tên thương mại đặt cho thị trường phương Tây, nơi chữ Siberia gợi hình ảnh vùng đất lạnh xa xôi của Nga. Về địa lý, thích ngũ gia mọc chủ yếu ở Viễn Đông Nga và các nước lân cận, không phải vùng Siberia theo nghĩa chặt.
Adaptogen có phải một loại thuốc không?
Không. Adaptogen là một khái niệm do các nhà nghiên cứu Liên Xô đưa ra, chỉ những chất được cho là giúp cơ thể thích nghi với căng thẳng. Khái niệm này không phải một nhóm thuốc có tiêu chuẩn đánh giá rõ ràng trong y học hiện đại.
Củ sâm núi Nga không có giấy CITES thì sao?
Nếu là sâm hoang thật mà không có giấy CITES, món hàng nhiều khả năng đã đi qua biên giới không hợp pháp. Nếu không phải sâm hoang, lời rao là sai. Cả hai trường hợp bạn đều nên từ chối mua.