Sâm Mỹ (Panax quinquefolius) và sâm Bố Chính cùng hay được gọi là "sâm mát", nhưng chữ "mát" ở hai nơi đến từ hai truyền thống khác nhau và gắn với hai cây khác hẳn nhau. Sâm Mỹ là họ hàng gần của nhân sâm, được Đông y Trung Hoa xếp tính mát hơn nhân sâm; sâm Bố Chính là cây họ Bông, được người Việt quen nấu nước uống ngày nóng.
Vì cùng một chữ "mát", nhiều người nghĩ hai loại có thể thay nhau, hoặc nghĩ "mát" là an toàn cho mọi người. Bài này tách hai ý đó ra: chữ "mát" trong y học cổ truyền nghĩa là gì, mỗi cây được gọi mát vì lý do nào, và người mua nên làm gì với thông tin đó.
Sâm Mỹ là cây gì, khác nhân sâm Hàn ở đâu
Sâm Mỹ là loài chi Panax mọc tự nhiên ở vùng rừng rụng lá phía đông Bắc Mỹ, trải từ miền đông Hoa Kỳ lên tới miền nam Canada. Người Hoa gọi nó là tây dương sâm, có nơi gọi là Hoa Kỳ sâm. Ngày nay phần lớn sâm Mỹ trên thị trường là sâm trồng; các vùng trồng hay được nhắc là bang Wisconsin ở Hoa Kỳ và tỉnh Ontario, British Columbia ở Canada. Sâm Canada vì vậy là cùng một loài với sâm Mỹ, chỉ khác nơi trồng.
So với nhân sâm Hàn Quốc (Panax ginseng), củ sâm Mỹ thường ngắn, mập, nhiều vân ngang trên vỏ, ít rễ nhánh hơn; lát cắt có màu trắng ngà đến vàng nhạt, vị đắng rồi ngọt. Thành phần hoạt chất của hai loài khác nhau về tỷ lệ các nhóm ginsenoside, và đó là một trong những lý do Đông y xếp chúng vào hai tính khác nhau.
Sâm Mỹ mọc hoang ở Bắc Mỹ là loài được kiểm soát buôn bán quốc tế theo Công ước CITES (Phụ lục II). Chi tiết về vùng trồng, sâm bán hoang dã và giấy tờ xuất khẩu nằm ở mục sâm Mỹ và sâm Canada của Sâm Quý; ở đây chỉ cần biết sâm Mỹ là một loài Panax, còn sâm Bố Chính thì không.
Chữ "mát" trong y học cổ truyền nghĩa là gì
Y học cổ truyền phương Đông xếp các vị thuốc và thức ăn theo "tính": hàn, lương, bình, ôn, nhiệt, tức là lạnh, mát, trung tính, ấm, nóng. Đây là cách phân loại dựa trên kinh nghiệm quan sát cảm giác và phản ứng của cơ thể qua nhiều thế hệ, không phải một chỉ số đo được bằng nhiệt kế hay máy phân tích. Một vị "mát" không làm giảm nhiệt độ cơ thể theo nghĩa vật lý.
Trong khung đó, nhân sâm thường được mô tả là tính ấm, còn sâm Mỹ được mô tả là mát hơn. Vì thế nhiều gia đình người Hoa và người Việt quen dùng sâm Mỹ vào mùa nóng hoặc cho người hay "nóng trong", và dùng nhân sâm cho người hay lạnh, mùa lạnh. Đó là thói quen truyền thống, chưa phải kết luận khoa học về tác dụng. Các nghiên cứu hiện đại về sâm Mỹ chủ yếu xoay quanh thành phần ginsenoside và một số chỉ số sinh học; chúng không "đo" được tính mát, và cũng chưa đủ để biến lời dặn dân gian thành hướng dẫn dùng cho từng người.
Sâm Bố Chính lại đi vào chữ "mát" theo đường khác: người Việt, nhất là ở miền Trung và miền Nam, quen nấu nước sâm với lát sâm Bố Chính cùng nhiều loại lá, rễ khác để uống giải khát ngày nắng. Cảm giác "mát" ở đây gắn với một thức uống, với chất nhầy làm dịu cổ họng và với việc uống thêm nước, nhiều hơn là với một vị thuốc được xếp tính theo sách.
Hiểu được hai nguồn gốc này, bạn sẽ thấy câu hỏi "sâm nào mát hơn" giữa sâm Mỹ và sâm Bố Chính giống như hỏi trà đá với một vị thuốc Bắc thứ nào mát hơn: chúng nằm ở hai hệ quy chiếu khác nhau. Một thứ là thức uống hằng ngày của người Việt, một thứ là vị dược liệu nhập khẩu được dùng theo truyền thống Đông y.
Đặt sâm Mỹ và sâm Bố Chính cạnh nhau
Bảng so sánh những điểm người mua quan tâm. Cột "được gọi mát vì" ghi ngắn nguồn gốc của chữ "mát" ở mỗi loại.
| Điểm so | Sâm Mỹ (sâm Canada) | Sâm Bố Chính |
|---|---|---|
| Loài | Panax quinquefolius, họ Ngũ gia bì | Abelmoschus sagittifolius, họ Bông |
| Nguồn gốc | Rừng phía đông Bắc Mỹ, nay chủ yếu là sâm trồng | Vùng Bố Chính xưa, nay trồng ở nhiều tỉnh Việt Nam |
| Được gọi mát vì | Đông y xếp tính mát hơn nhân sâm | Thói quen nấu nước sâm giải khát của người Việt |
| Củ và lát | Củ ngắn, nhiều vân ngang, lát vàng nhạt, đắng ngọt | Rễ phình nhẵn, lát trắng ngà, nhầy, ngọt nhạt |
| Dạng hay gặp | Củ khô, lát, trà, viên, hàng nhập khẩu | Củ tươi, lát khô, bột, hoa khô, hàng trong nước |
| Giấy tờ người mua nên xem | Nhãn phụ tiếng Việt, tổ chức nhập khẩu, hạn dùng | Nhãn ghi đúng loài, nơi sản xuất, ngày đóng gói |
Hai loại chung một chữ "mát" nhưng không chung gì khác đáng kể. Thay loại này bằng loại kia chỉ vì cùng mát là thay một cây Panax bằng một cây họ Bông.
Những hiểu lầm quanh chữ "sâm mát"
"Sâm mát thì ai dùng cũng được." Không đúng. Tính mát trong y học cổ truyền không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Sâm Mỹ vẫn là cây Panax, có những lưu ý tương tự nhân sâm với người đang dùng thuốc. Sâm Bố Chính cũng cần hỏi bác sĩ với các nhóm người nhạy cảm.
"Sâm Mỹ và sâm Bố Chính đều mát nên thay nhau được." Hai cây khác họ, khác thành phần. Chung một chữ phân loại dân gian không biến chúng thành một.
"Uống sâm mát sẽ hết nóng trong, hết nổi mụn." Đây là lời truyền miệng. Nổi mụn, nhiệt miệng, khó chịu ngày nóng có nhiều nguyên nhân khác nhau; nếu kéo dài thì cần đi khám chứ không chỉ đổi loại sâm.
"Sâm Canada mát hơn sâm Mỹ." Sâm Canada và sâm Mỹ là cùng một loài, khác nơi trồng. Sự khác nhau, nếu có, đến từ điều kiện trồng, tuổi củ và cách chế biến, không phải từ việc chúng là hai loại sâm.
"Nước sâm ngoài chợ là nước sâm Mỹ." Nước sâm giải khát bán ở chợ, quán vỉa hè thường nấu từ nhiều loại lá, rễ, trong đó có thể có sâm Bố Chính; rất hiếm khi là sâm Mỹ. Muốn biết, hỏi người bán nấu từ gì.
Chọn loại nào theo mùa và theo người dùng
Nếu gia đình bạn có thói quen theo tính ấm mát của Đông y, việc chọn sâm Mỹ thay nhân sâm vào mùa hè là thói quen phổ biến; nhưng nếu người dùng đang điều trị bệnh, bác sĩ mới là người quyết định có nên dùng hay không, dùng loại nào. Sâm Mỹ là hàng nhập, nên đọc kỹ nhãn phụ tiếng Việt, tên tổ chức nhập khẩu và hạn dùng.
Nếu điều bạn muốn chỉ là một thức uống mát cho cả nhà trong mùa nắng, nấu nước với sâm Bố Chính theo cách dân gian là lựa chọn gần với đời sống người Việt hơn. Cách nấu, tỷ lệ phối với lá và rễ khác, cách giữ nước sâm không bị chua đã có ở trang samtadung.com. Món này thường thêm đường; người tiểu đường nên nấu không đường hoặc hỏi bác sĩ.
Trường hợp người dùng là phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ nhỏ, người lớn tuổi đang uống nhiều loại thuốc, người có bệnh gan, thận, tim mạch, thì loại nào cũng cần hỏi chuyên môn trước. Chữ "mát" không phải giấy thông hành.
Một gợi ý thực tế nữa: ghi lại phản ứng của người dùng trong những lần đầu, như ngủ thế nào, bụng ra sao, có nổi mẩn không. Nếu có gì lạ, ngừng dùng và mang gói hàng theo khi đi khám. Điều này áp dụng như nhau cho sâm Mỹ và sâm Bố Chính, và cho mọi loại thực phẩm mới đưa vào bữa ăn của người lớn tuổi.
Đọc nhãn gói "sâm mát" pha sẵn
Ngoài củ và lát nguyên, thị trường còn nhiều gói ghi "sâm mát", "nước sâm", "trà sâm giải nhiệt". Đa phần đây là hỗn hợp nhiều thứ phơi khô: lát rễ, lá, thân, có khi thêm đường phèn hoặc la hán quả. Chữ "sâm" trên các gói này có thể chỉ sâm Bố Chính, có thể chỉ một loại rễ khác mang tên sâm, hoặc chỉ là tên gọi chung của thức uống. Rất hiếm khi trong đó có sâm Mỹ, vì giá nguyên liệu và nguồn hàng không khớp với kiểu sản phẩm này.
Muốn biết mình đang mua gì, đọc phần thành phần ở mặt sau. Một nhãn rõ ràng liệt kê từng vị, có tên cụ thể, có tỷ lệ hoặc ít nhất thứ tự từ nhiều tới ít. Nếu thấy dòng "sâm Bố Chính" thì đó là cây họ Bông đã nói ở trên. Nếu chỉ thấy "các loại thảo mộc" hay "sâm" không kèm tên, bạn không có cách nào biết được thành phần.
Với trà túi lọc gắn chữ "American ginseng" hay "tây dương sâm", điều cần xem là xuất xứ nguyên liệu, nhãn phụ tiếng Việt và tỷ lệ sâm trong túi; nhiều sản phẩm chỉ chứa một phần nhỏ sâm trộn với trà nền. Không có gì sai khi mua những sản phẩm này, miễn là bạn biết mình đang trả tiền cho cái gì.
Câu hỏi nên đặt khi người bán giới thiệu "sâm mát"
Khi nghe chữ "sâm mát", bạn chưa biết mình đang được mời mua cây nào. Mấy câu dưới đây giúp làm rõ:
- Sâm này là loài gì: sâm Mỹ, sâm Canada, sâm Bố Chính hay một hỗn hợp?
- Nếu là sâm Mỹ hoặc Canada, hàng nhập qua đơn vị nào, có nhãn phụ tiếng Việt không?
- Nếu là sâm Bố Chính, trồng ở đâu, lát phơi hay sấy, đóng gói ngày nào?
- Trong gói có trộn thêm loại rễ, lá nào khác không? Gói "sâm mát" pha sẵn thường là hỗn hợp nhiều vị.
- Người bán có nói về chữa bệnh hay hứa hẹn tác dụng cụ thể không? Nếu có, đó là dấu hiệu nên dè dặt.
- Có hạn dùng và cách bảo quản ghi trên bao không? Hàng khô không có nghĩa là để bao lâu cũng được; gói mở rồi càng cần dùng sớm.
Một câu trả lời rõ ràng, nhất quán cho cả năm câu là dấu hiệu tốt. Câu trả lời vòng vo, chỉ lặp lại "sâm này mát lắm" thì bạn nên đọc nhãn kỹ hơn hoặc chọn nơi khác. Hỏi kỹ không phải là làm khó người bán; đó là cách người mua có trách nhiệm với người trong nhà sẽ uống thứ mình mang về.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Mỹ và sâm Bố Chính, loại nào mát hơn?
Không có cách đo "mát hơn" giữa hai loại này. Sâm Mỹ được Đông y xếp tính mát so với nhân sâm; sâm Bố Chính được gọi mát qua thói quen nấu nước giải khát. Hai cách gọi đến từ hai truyền thống, không so trực tiếp được.
Sâm Canada có phải sâm Mỹ không?
Có, cùng loài Panax quinquefolius. Tên Canada hay Mỹ chỉ nơi trồng. Khác biệt giữa các lô hàng đến từ điều kiện trồng, tuổi củ, cách chế biến, không phải từ việc là hai loài.
Sâm Mỹ có trồng được ở Việt Nam không?
Sâm Mỹ là cây vùng ôn đới lạnh, cần mùa đông rõ rệt và bóng râm. Thông tin về các thử nghiệm trồng ở Việt Nam, nếu có, cần xem nguồn chính thức; hàng sâm Mỹ trên thị trường hiện nay chủ yếu là nhập khẩu.
Nước sâm bán ngoài chợ có sâm Mỹ không?
Rất hiếm. Nước sâm giải khát thường nấu từ nhiều loại lá, rễ, có thể có sâm Bố Chính. Nếu bạn quan tâm thành phần vì lý do sức khoẻ, hãy hỏi người bán nấu từ gì.
Người huyết áp thấp có nên dùng sâm mát không?
Câu này phải hỏi bác sĩ theo tình trạng cụ thể. Chữ "mát" là phân loại dân gian, không cho biết tác động lên huyết áp của từng người. Hãy nói rõ tên loại sâm khi hỏi.
Có nên pha sâm Mỹ với sâm Bố Chính trong một ấm?
Không có lý do rõ ràng để gộp hai loại khác họ vào một ấm. Nếu người dùng đang uống thuốc hay có bệnh nền, gộp nhiều loại sâm càng nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Mua sâm Mỹ cần xem giấy tờ gì?
Với người mua lẻ, xem nhãn phụ tiếng Việt, tên và địa chỉ tổ chức nhập khẩu, xuất xứ, hạn dùng. Hàng xách tay không có nhãn phụ thì khó kiểm nguồn hơn. Chi tiết hơn có ở mục sâm Mỹ và sâm Canada.