Ginsenoside là nhóm hoạt chất đặc trưng của các cây chi Panax như nhân sâm, sâm Mỹ, sâm Ngọc Linh, tam thất. Sâm Bố Chính thuộc họ Bông, không thuộc chi Panax, và các tài liệu dược liệu không xếp nó là nguồn ginsenoside. Thành phần được nhắc nhiều nhất trong rễ sâm Bố Chính là tinh bột và chất nhầy.
Câu hỏi này đáng trả lời kỹ vì trên thị trường có những sản phẩm sâm Bố Chính quảng cáo "giàu saponin như nhân sâm" hoặc in con số hàm lượng mà không nói rõ đó là chất gì. Hiểu sự khác nhau giữa chữ "saponin" và chữ "ginsenoside" giúp bạn đọc nhãn tỉnh táo hơn.
Bài không bàn tác dụng của từng hoạt chất lên cơ thể và không đưa lời khuyên dùng. Mục đích là để khi cầm một gói sâm Bố Chính trên tay, bạn biết những dòng chữ về hoạt chất trên đó có nghĩa gì và không có nghĩa gì.
Ginsenoside là gì, nói cho người không học hoá
Ginsenoside là tên chung của một họ hợp chất thuộc nhóm saponin triterpen, được tìm thấy trong rễ, thân rễ, lá và hoa của các cây chi Panax. Tên gọi ghép từ "ginseng" (nhân sâm) và "glycoside", nghĩa là một phần khung hữu cơ gắn với các gốc đường. Người ta đã tách được rất nhiều ginsenoside khác nhau, đặt tên bằng ký hiệu chữ và số như Rb1, Rg1, Re, Rg3; mỗi loài Panax có một "bộ" ginsenoside với tỷ lệ riêng. Nhân sâm, sâm Mỹ, sâm Ngọc Linh, tam thất đều có ginsenoside nhưng tỷ lệ các chất khác nhau, và đó là một trong những cơ sở để giới nghiên cứu phân biệt các loài với nhau khi đã ở dạng lát hay bột.
Phần lớn ginsenoside có chung một kiểu khung gọi là dammaran. Đây là chi tiết hoá học, nhưng có ý nghĩa với người mua: chính sự giống nhau về khung này khiến các cây chi Panax được xếp chung một nhóm khi bàn về thành phần, và khiến nhãn sản phẩm nhân sâm thường ghi hàm lượng ginsenoside như một chỉ tiêu chất lượng.
Sâm Ngọc Linh còn được biết với những hợp chất thuộc một kiểu khung khác, tiêu biểu là majonoside R2, thường được nhắc khi giới thiệu loài sâm này. Phần đó đã có ở các trang chuyên về sâm Ngọc Linh; ở đây chỉ cần nhớ rằng "bộ hoạt chất" là thứ gắn với loài, không phải với tên gọi chung "sâm".
Saponin rộng hơn ginsenoside rất nhiều
Saponin là một nhóm hợp chất rất lớn trong giới thực vật. Tên gọi xuất phát từ khả năng tạo bọt khi lắc với nước, giống xà phòng. Quả bồ kết người Việt dùng gội đầu, rễ cam thảo, nhiều loại đậu, hạt quinoa đều có saponin. Mỗi cây có những saponin khác nhau về cấu trúc, và tác động của chúng lên cơ thể cũng khác nhau.
Ginsenoside chỉ là một nhánh trong nhóm lớn đó. Vì vậy một sản phẩm ghi "có saponin" không có nghĩa là có ginsenoside, càng không có nghĩa là giống nhân sâm. Ngược lại, một số cây ngoài chi Panax như giảo cổ lam được báo cáo có những hợp chất cùng khung với vài ginsenoside; đó là trường hợp đặc biệt, được nghiên cứu riêng, không phải quy luật chung cho mọi cây mang tên "sâm". Vì thế, một cây có saponin hay không, và có loại saponin nào, luôn phải được trả lời riêng cho từng loài bằng phân tích, không suy ra từ tên gọi.
Khi đọc nhãn, hãy coi chữ "saponin" như một chữ rất chung, giống chữ "vitamin". Nghe "có vitamin" thì chưa biết là vitamin gì, bao nhiêu; nghe "có saponin" cũng vậy. Một sản phẩm muốn nói có giá trị về thành phần thì phải nêu được tên nhóm chất cụ thể, cách đo và kết quả đo, chứ không chỉ một chữ chung.
Rễ sâm Bố Chính thật sự có gì
Tài liệu dược liệu phổ thông của Việt Nam mô tả rễ sâm Bố Chính chủ yếu qua hai thành phần: tinh bột và chất nhầy. Chất nhầy là các polysaccharide tan trong nước, cùng loại với thứ làm quả đậu bắp nhớt khi cắt, rất phổ biến trong các cây họ Bông. Chính chất nhầy làm nước nấu sâm Bố Chính sánh lại và tạo cảm giác dịu ở cổ họng mà nhiều người mô tả.
Các nghiên cứu trong nước về sâm Bố Chính có đề cập thêm những nhóm chất khác, nhưng mức độ và kết quả không đồng đều giữa các công trình, nhiều công trình mới ở mức phân tích thành phần hoặc thử trên động vật. Người mua không cần nhớ tên từng chất; điều cần nhớ là bức tranh thành phần của sâm Bố Chính khác hẳn bức tranh của nhân sâm, và không ai nên dùng con số ginsenoside để đánh giá sâm Bố Chính.
Nếu bạn muốn đọc kỹ hơn về những gì sách cũ ghi và bằng chứng hiện nay về sâm Bố Chính đi tới đâu, trang bochinh.com và trang samtadung.com đều có bài riêng, viết thận trọng theo từng lời đồn. Khi gặp một bài báo hay một đoạn quảng cáo nói "nghiên cứu cho thấy", hãy tìm xem nghiên cứu đó làm trên người, trên động vật hay trong ống nghiệm; ba loại kết quả này có sức nặng rất khác nhau.
Vì sao sâm Bố Chính hay bị gắn với ginsenoside
Có ít nhất ba con đường khiến người mua nghĩ sâm Bố Chính cũng có ginsenoside. Con đường thứ nhất là tên gọi: chữ "sâm" trong tiếng Việt và chữ "ginseng" trong tên tiếng Anh của một số sản phẩm làm người đọc mặc định rằng mọi thứ mang tên này đều cùng một nhóm. Con đường thứ hai là cách bày bán: trên các sàn thương mại điện tử, sâm Bố Chính, hồng sâm, sâm Mỹ hay nằm chung một danh mục "sâm", với những đoạn mô tả sao chép lẫn nhau.
Con đường thứ ba là lời quảng cáo so sánh, kiểu gọi sâm Bố Chính là "nhân sâm của người Việt" hay "nhân sâm giá mềm". Câu so sánh này nghe thân thiện nhưng gieo vào đầu người mua ý nghĩ rằng hai cây có thành phần tương tự, chỉ khác giá. Từ đó tới việc tin vào một con số ginsenoside in trên gói sâm Bố Chính chỉ còn một bước.
Biết được ba con đường này, bạn sẽ nhận ra lỗi ngay khi gặp: một đoạn mô tả sản phẩm sâm Bố Chính mà nói về Rg1, Rb1, về "saponin quý như nhân sâm Hàn" gần như chắc chắn là chép từ mô tả của một sản phẩm khác. Đoạn mô tả viết riêng cho sâm Bố Chính sẽ nói về độ nhầy, màu lát, vùng trồng và cách dùng trong bữa ăn.
So sánh nhanh thành phần được nhắc tới
Bảng chỉ nêu những nhóm chất thường được tài liệu nhắc tới nhiều nhất cho từng loại, không phải danh sách đầy đủ, cũng không hàm ý chất nào "tốt hơn". Cột cuối mô tả những gì hay thấy trên bao bì hàng bán lẻ, không phải yêu cầu bắt buộc của pháp luật.
| Loại | Nhóm chất thường được nhắc | Chỉ tiêu hay thấy trên nhãn |
|---|---|---|
| Nhân sâm Hàn Quốc | Ginsenoside (nhiều loại), polysaccharide | Hàm lượng ginsenoside, có khi ghi riêng Rg1, Rb1, Rg3 |
| Sâm Mỹ, sâm Canada | Ginsenoside với tỷ lệ khác nhân sâm | Hàm lượng ginsenoside tổng |
| Sâm Ngọc Linh | Ginsenoside, majonoside R2 và các saponin khác | Chỉ tiêu saponin theo công bố của nhà sản xuất |
| Sâm Bố Chính | Tinh bột, chất nhầy polysaccharide | Thường chỉ có thành phần, độ ẩm, tiêu chí an toàn thực phẩm |
Với sâm Bố Chính, những chỉ tiêu có ý nghĩa thực tế với người mua là độ ẩm (lát quá ẩm dễ mốc), tạp chất, vi sinh và tồn dư theo tiêu chuẩn an toàn thực phẩm. Đó là những gì nên có trên phiếu kiểm nghiệm của một sản phẩm đóng gói tử tế.
Nếu một sản phẩm sâm Bố Chính in hàm lượng "ginsenoside" trên bao bì, đó là chỗ đáng hỏi lại: chất đó được đo bằng phương pháp nào, ở phòng thử nghiệm nào, và vì sao một cây họ Bông lại có chỉ tiêu của chi Panax.
Khi nhãn sâm Bố Chính nói về "saponin" hay "hoạt chất": đọc theo thứ tự
Không phải nhãn nào nhắc tới saponin cũng sai. Nhưng người mua nên đọc theo một trình tự để tách được thông tin thật khỏi lời quảng cáo:
- Tìm tên loài trong phần thành phần. Nếu ghi sâm Bố Chính hoặc Abelmoschus sagittifolius, bạn biết đây là cây họ Bông.
- Xem chữ dùng là "saponin" hay "ginsenoside". Chữ đầu rất chung; chữ sau là chỉ tiêu của chi Panax và không hợp với sâm Bố Chính.
- Nếu có con số, xem có ghi đơn vị, phương pháp và tên phòng thử nghiệm không. Con số trơ trọi không kèm gì khác chỉ là con số quảng cáo.
- Đối chiếu lời giới thiệu: sản phẩm thực phẩm không được quảng cáo như thuốc chữa bệnh. Câu "giàu saponin giúp chữa…" là dấu hiệu nên dè chừng.
- Hỏi xin phiếu kết quả kiểm nghiệm nếu bạn mua số lượng lớn hoặc mua để biếu. Nơi bán làm ăn đàng hoàng thường có sẵn.
Năm bước này mất vài phút, có khi chỉ cần đọc mặt sau bao bì, nhưng tránh được việc trả tiền cho một lời hứa mà loài cây không thể đáp ứng.
Vì sao người mua không nên chọn sâm theo con số hoạt chất
Con số chỉ có nghĩa trong cùng một loài. So hàm lượng ginsenoside giữa hai lô nhân sâm có thể có ý nghĩa. So con số đó giữa nhân sâm và sâm Bố Chính thì không, vì một bên không phải nguồn của chất ấy.
Nhiều hơn không có nghĩa là tốt hơn cho người dùng. Tác động lên cơ thể phụ thuộc vào liều, cách dùng, người dùng và tương tác với thuốc. Nồng độ cao hơn có thể kéo theo nhiều lưu ý hơn, không chỉ nhiều lợi ích hơn. Người lớn tuổi đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc là nhóm cần thận trọng nhất với các sản phẩm quảng cáo hàm lượng cao.
Phương pháp đo quyết định con số. Các phòng thử nghiệm có thể đo theo chuẩn khác nhau, ghi theo khối lượng khô hay tươi khác nhau. Hai con số từ hai nguồn không cùng phương pháp thì khó so. Chưa kể con số trên nhãn có thể là của một lô mẫu từ lâu, không phải của chính gói hàng bạn đang cầm.
Thành phần không thay được lời khuyên y tế. Người đang dùng thuốc, phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em, người có bệnh gan thận cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng bất kỳ loại sâm nào, bất kể nhãn ghi bao nhiêu hoạt chất.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Bố Chính có saponin không?
Một số nghiên cứu có đề cập các nhóm chất khác nhau trong cây, nhưng tài liệu phổ thông mô tả rễ sâm Bố Chính chủ yếu qua tinh bột và chất nhầy. Dù có saponin ở mức nào, đó cũng không phải ginsenoside của chi Panax.
Vì sao nước sâm Bố Chính nhớt còn nước nhân sâm thì không?
Rễ sâm Bố Chính giàu chất nhầy polysaccharide, đặc điểm chung của nhiều cây họ Bông như đậu bắp. Nhân sâm không có lượng chất nhầy như vậy nên nước pha trong và không sánh.
Có thể kiểm ginsenoside tại nhà không?
Không. Ginsenoside được định lượng bằng các phương pháp phân tích trong phòng thử nghiệm. Ở nhà, bạn chỉ thử được những dấu hiệu bề ngoài như mùi, vị, độ nhầy, và những dấu hiệu đó không thay kết quả kiểm nghiệm.
Lắc nước sâm thấy bọt có phải là nhiều saponin không?
Bọt có thể do saponin, nhưng cũng có thể do protein, chất nhầy hay nhiều chất khác. Không dùng độ bọt để đánh giá chất lượng sâm, càng không dùng để phân biệt sâm thật giả.
Sản phẩm sâm Bố Chính ghi hàm lượng ginsenoside có đáng tin không?
Đáng hỏi lại. Hãy xin phiếu kiểm nghiệm, xem phương pháp đo và phòng thử nghiệm. Nếu nơi bán không giải thích được vì sao cây họ Bông có chỉ tiêu của chi Panax, nên chọn sản phẩm khác.