Sa sâm Việt Nam không phải bắc sa sâm. Sa sâm Việt Nam là cây thảo bò trên cát ven biển thuộc họ Cúc; bắc sa sâm là rễ một cây họ Hoa tán mọc trên cát biển vùng Đông Bắc Á; còn nam sa sâm là rễ các cây chi Adenophora họ Hoa chuông. Ba cây thuộc ba họ khác nhau, chung một cái tên vì được dùng làm vị thuốc có tên "sa sâm" ở những nơi và thời điểm khác nhau.
Chữ "sa" nghĩa là cát. Hai trong ba cây mọc trên cát biển, nên cái tên hợp với chúng; cây thứ ba mang tên theo truyền thống sách thuốc. Khi bạn nghe ai đó nói "sa sâm", câu đầu tiên nên hỏi lại là sa sâm nào. Bài này giải thích từng cây và cách tránh nhầm khi ba thứ cùng bày trên một quầy.
Vì sao một cái tên lại ứng với ba cây
Trong y học cổ truyền Trung Hoa, vị "sa sâm" xuất hiện từ rất sớm. Về sau, sách thuốc tách thành hai vị: bắc sa sâm và nam sa sâm. Bắc sa sâm được xác định là rễ cây Glehnia littoralis họ Hoa tán, mọc trên cồn cát ven biển; nam sa sâm là rễ một số loài Adenophora họ Hoa chuông, mọc ở đồi núi. Hai vị được dùng với cách nhìn hơi khác nhau, dù cùng gốc tên.
Ở Việt Nam, khi nguồn hàng nhập không phải lúc nào cũng có, người ta tìm cây trong nước để dùng với tên tương tự. Cây được chọn là một loài họ Cúc bò trên bãi cát ven biển miền Trung, sau được các tài liệu dược liệu trong nước gọi là sa sâm Việt Nam hay sa sâm nam, với tên khoa học hay được ghi là Launaea sarmentosa. Sự trùng hợp nơi sống trên cát biển khiến cái tên càng có lý.
Hệ quả là trên thị trường Việt Nam hôm nay có thể gặp cả ba: hàng nhập bắc sa sâm, hàng nhập nam sa sâm, và hàng trong nước sa sâm Việt Nam, cộng với nhiều cách gọi lẫn lộn giữa chúng. Đây là ví dụ điển hình cho việc một tên dược liệu không đủ để biết bạn đang cầm cây gì.
Ba cây sa sâm đặt cạnh nhau
Bảng dưới gom các nét chính của mỗi cây. Thông tin về thành phần và cách dùng không đưa vào, vì đó là phần cần thầy thuốc quyết định.
| Điểm so | Sa sâm Việt Nam | Bắc sa sâm | Nam sa sâm |
|---|---|---|---|
| Họ thực vật | Họ Cúc | Họ Hoa tán (họ Cần) | Họ Hoa chuông |
| Tên khoa học hay gặp | Launaea sarmentosa | Glehnia littoralis | Các loài chi Adenophora |
| Nơi sống | Bãi cát ven biển miền Trung Việt Nam | Cồn cát ven biển Trung Hoa, Triều Tiên, Nhật Bản | Đồi núi, đồng cỏ vùng ôn đới châu Á |
| Dáng cây | Thảo bò, lá xếp hoa thị, hoa vàng nhỏ | Thảo thấp, lá kép xẻ thuỳ, cụm hoa tán trắng | Thảo đứng, hoa chuông tím xanh |
| Rễ khô | Rễ trụ dài, vỏ nâu, ruột trắng | Rễ dài mảnh, thường đã bóc vỏ, màu trắng ngà | Rễ to hơn, nhẹ, xốp, mặt cắt có nhiều khe |
| Nguồn trên thị trường | Hàng trong nước | Chủ yếu nhập khẩu | Chủ yếu nhập khẩu |
Điểm dễ nhận nhất khi hàng đã khô là trọng lượng và độ xốp: nam sa sâm cầm rất nhẹ tay, bẻ thấy ruột xốp; bắc sa sâm chắc, mảnh, thường trắng ngà vì đã bóc vỏ. Sa sâm Việt Nam hay được bán dưới dạng rễ còn vỏ, có khi cả cây phơi khô. Đó là gợi ý; muốn chắc vẫn phải hỏi nguồn hàng.
Bắc sa sâm và nam sa sâm: hai vị nhập khẩu, hai họ khác nhau
Bắc sa sâm là rễ cây họ Hoa tán. Cây Glehnia littoralis sống trên cồn cát ven biển ở Trung Hoa, bán đảo Triều Tiên, Nhật Bản và vùng Viễn Đông. Cây thấp, lá kép xẻ thuỳ dày, cụm hoa tán màu trắng, cùng họ với cà rốt, rau mùi, rau cần. Rễ dài, mảnh, sau khi thu hoạch thường được chần và bóc vỏ rồi phơi, nên hàng khô có màu trắng ngà và cầm thấy chắc.
Nam sa sâm là rễ các cây chi Adenophora. Đây là những cây thảo đứng có hoa hình chuông màu tím xanh, mọc ở đồi núi và đồng cỏ vùng ôn đới. Sách thuốc Trung Hoa chấp nhận vài loài trong chi cho vị nam sa sâm. Rễ to hơn bắc sa sâm, khi khô rất nhẹ, mặt cắt xốp và nhiều khe nứt như bọt biển.
Hai vị cùng gốc tên nhưng không cùng nguồn. Hàng bắc sa sâm và nam sa sâm ở Việt Nam chủ yếu là hàng nhập, đi qua kênh dược liệu. Khi mua ở nơi bán dược liệu, bạn có thể hỏi lô hàng nhập từ đâu và có phiếu kiểm nghiệm không, như với bất kỳ vị thuốc nhập nào.
Tên gọi trên bao bì thường bị rút gọn. Nhiều túi chỉ ghi "sa sâm" hoặc "sa sâm bắc", có khi chữ "bắc" được dùng để chỉ hàng từ Trung Quốc chứ không phân biệt với nam sa sâm. Chỉ khi bao bì ghi rõ tên loài hoặc người bán xác nhận bằng lời, bạn mới biết chắc mình đang cầm vị nào.
Sa sâm Việt Nam: cây bò trên cát của miền Trung
Ai từng đi dọc các bãi cát trắng ven biển miền Trung có thể đã bước qua cây sa sâm mà không để ý. Cây thấp, lá mọc sát mặt cát thành vòng như bông hoa, mép lá xẻ răng cưa, hoa vàng nhỏ trông giống hoa rau diếp dại. Thân bò lan trên cát, cứ mỗi đoạn lại đâm rễ và mọc cụm lá mới. Bẻ lá hay rễ thấy có nhựa trắng, một đặc điểm chung của nhiều cây trong nhóm rau diếp thuộc họ Cúc.
Rễ chính cắm sâu vào cát, dài và chắc, là phần được thu hái làm vị thuốc. Một số nơi ven biển còn dùng lá non như rau, nhưng đó là thói quen địa phương mà bạn không nên tự áp dụng nếu không quen. Vì mọc trên cát và lan bằng thân bò, cây có vai trò che phủ cồn cát ở những nơi chưa bị san lấp.
Khi đọc nhãn "sa sâm" trên hàng trong nước, rất có thể đó là loài này. Nhưng cũng có nơi đóng gói hàng nhập bắc sa sâm dưới tên chung. Hỏi người bán "sa sâm Việt Nam hay bắc sa sâm" là cách ngắn nhất để biết, và người bán hiểu hàng sẽ trả lời ngay.
Nếu bạn sống ở vùng biển và thấy cây này ngoài bãi, hãy nhớ rằng nhận ra cây trên cát khác với chọn được rễ đủ tiêu chuẩn làm vị thuốc. Rễ dùng làm thuốc cần đúng loài, đúng tuổi, được rửa, phơi và cất giữ đúng cách. Cây mọc gần khu dân cư, bãi tắm hay nơi đổ rác cũng có nguy cơ nhiễm bẩn. Đó là lý do người dùng nên mua từ nguồn có kiểm soát thay vì tự nhổ ngoài bãi.
Những chỗ người mua hay nhầm
Nhầm sa sâm với nhân sâm vì chữ "sâm". Đây là nhầm lẫn cơ bản nhất. Không cây sa sâm nào thuộc chi Panax; cả ba đều khác họ với nhân sâm, và trong y học cổ truyền sa sâm được xếp vào nhóm vị có tính mát, khác hướng dùng với nhân sâm.
Nhầm bắc với nam. Hai vị này có tên gần nhau nhưng khác họ, khác hình rễ. Thầy thuốc kê bắc sa sâm thì hàng nam sa sâm không phải là bản thay thế tương đương, và ngược lại.
Nhầm nam sa sâm với đẳng sâm. Nam sa sâm và đẳng sâm cùng họ Hoa chuông, rễ tươi đều có nhựa trắng. Khi đã thái lát, hai thứ có thể na ná; người mua cần dựa vào nguồn và tên ghi rõ.
Nhầm "sa sâm nam" với "nam sa sâm". Đây là bẫy chữ nghĩa. Ở Việt Nam, "sa sâm nam" có khi dùng để chỉ sa sâm Việt Nam (họ Cúc), trong khi "nam sa sâm" theo sách thuốc Trung Hoa là chi Adenophora. Hai chữ đảo vị trí đã thành hai cây.
Nhầm cây trên cát khác. Bãi cát ven biển có nhiều cây thảo bò lá xẻ, hoa vàng. Nếu bạn tự hái, rất dễ lấy nhầm loài. Không nên tự thu hái làm thuốc khi chưa có người biết cây hướng dẫn.
Lưu ý an toàn riêng với các vị sa sâm
Trong cách nói của y học cổ truyền, sa sâm là vị có tính mát. Thầy thuốc thường thận trọng với người hay lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng, hoặc đang bị cảm lạnh. Đây là nguyên tắc chung của nghề, cụ thể áp dụng thế nào là việc của người kê đơn, không phải của người bán hàng.
Sách thuốc cổ còn có những quy tắc phối hợp kiêng kỵ giữa các vị, trong đó nhóm vị có chữ "sâm" được ghi là không dùng chung với vị lê lô. Bạn không cần nhớ quy tắc này, chỉ cần hiểu rằng dược liệu không phải món ăn có thể trộn tuỳ ý, và khi đang uống thuốc thang, việc tự thêm một vị khác cần hỏi thầy thuốc.
Với y học hiện đại, nghiên cứu trên người về các loại sa sâm còn ít. Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị đều đặn, có bệnh mạn tính, đang mang thai hoặc cho con bú, hoặc định dùng cho trẻ nhỏ, hãy hỏi bác sĩ hay dược sĩ trước. Mang theo gói hàng có ghi rõ là sa sâm nào để người tư vấn biết đúng thứ bạn định dùng.
Mua đúng loại sa sâm theo đơn thầy thuốc
Nếu bạn mua sa sâm vì được thầy thuốc kê đơn, các bước sau giúp tránh mua nhầm:
- Hỏi lại thầy thuốc tên đầy đủ: bắc sa sâm, nam sa sâm hay sa sâm Việt Nam. Ghi ra giấy, kèm tên khoa học nếu thầy thuốc biết.
- Mua ở nơi bán dược liệu có nguồn rõ, nói đúng tên đã ghi, không chỉ nói "sa sâm".
- Khi nhận hàng, nhìn sơ hình rễ: chắc mảnh trắng ngà, nhẹ xốp, hay còn vỏ nâu. Đối chiếu với bảng so sánh ở trên.
- Thấy hàng không khớp mô tả, hỏi lại người bán và nếu cần mang mẫu cho thầy thuốc xem trước khi dùng.
- Giữ lại bao bì hoặc ghi chú nguồn mua, phòng khi cần đối chiếu nếu có phản ứng bất thường.
Năm bước này nghe đơn giản, nhưng phần lớn ca dùng nhầm vị thuốc trong gia đình đến từ việc bỏ qua bước đầu tiên: chỉ nhớ tên rút gọn mà không ghi rõ tên đầy đủ. Với một vị có ba cây cùng tên như sa sâm, tên đầy đủ là tất cả những gì đứng giữa bạn và một gói hàng sai.
Câu hỏi thường gặp
Sa sâm có phải là một loại nhân sâm không?
Không. Cả ba cây mang tên sa sâm đều không thuộc chi Panax của nhân sâm. Sa sâm Việt Nam thuộc họ Cúc, bắc sa sâm thuộc họ Hoa tán, nam sa sâm thuộc họ Hoa chuông. Chúng chỉ chung chữ "sâm" trong tên gọi.
Vì sao gọi là sa sâm?
Chữ "sa" nghĩa là cát. Bắc sa sâm và sa sâm Việt Nam đều mọc trên cát ven biển nên cái tên hợp với nơi sống. Nam sa sâm mọc ở đồi núi, mang tên theo truyền thống sách thuốc chứ không do nơi sống.
Có thể tự hái sa sâm trên bãi biển về dùng không?
Không nên. Bãi cát có nhiều cây bò lá xẻ, hoa vàng trông giống nhau, người không quen rất dễ hái nhầm. Ngoài ra, cây đang giữ cát cho cồn biển; hái nhiều làm mất lớp phủ. Muốn dùng, nên mua ở nơi có nguồn rõ và hỏi thầy thuốc.
Bắc sa sâm và nam sa sâm có thay nhau được không?
Hai vị khác họ, khác hình rễ và trong y học cổ truyền được dùng với cách nhìn khác nhau. Việc thay vị này bằng vị kia là quyết định của thầy thuốc kê đơn; người mua không nên tự đổi vì thấy cùng tên sa sâm.
Sa sâm Việt Nam có phải loài quý hiếm không?
Sa sâm Việt Nam là cây khá phổ biến trên các bãi cát ven biển miền Trung, nhưng nơi sống của nó bị thu hẹp khi cồn cát bị san lấp. Thông tin về tình trạng bảo tồn, nếu cần, bạn kiểm theo danh mục hiện hành.