Sâm tươi nhập vào Việt Nam là vật thể thuộc diện kiểm dịch thực vật theo Luật Bảo vệ và kiểm dịch thực vật năm 2013: lô hàng phải được cơ quan kiểm dịch kiểm tra, và với nhiều loại củ tươi, việc nhập chỉ được phép khi đã có kết quả phân tích nguy cơ dịch hại cho loại hàng từ nước đó. Củ còn bám đất, còn lá, còn mầm sống là những thứ dễ khiến hàng bị giữ, xử lý hoặc buộc tái xuất.
Người mua sâm tươi Hàn Quốc, sâm Mỹ tươi ở Việt Nam ít khi nghĩ tới khâu này, nhưng nó giải thích vì sao sâm tươi nhập chính ngạch thường được rửa sạch, đóng hộp kín, và vì sao những thùng sâm tươi xách tay còn nguyên đất là món hàng nhiều rủi ro. Bài này nói về kiểm dịch từ phía hàng vào Việt Nam; chuyện mang sâm ra nước ngoài có bài riêng.
Kiểm dịch thực vật để làm gì
Mục đích của kiểm dịch thực vật không phải là kiểm chất lượng củ sâm, mà là chặn sinh vật gây hại theo hàng đi vào lãnh thổ. Một loại nấm, một loài tuyến trùng, một loài côn trùng chưa có ở Việt Nam, đi theo đất bám trên củ, có thể lan sang ruộng vườn và gây thiệt hại cho nông nghiệp nhiều năm. Chi phí của một lần để lọt lớn hơn rất nhiều giá trị của bất kỳ lô sâm nào.
Bản thân cây sâm cũng có những bệnh hại riêng, nhất là các bệnh thối rễ do nấm sống trong đất. Vùng trồng sâm trong nước, nơi người trồng đầu tư nhiều năm cho một luống cây, là nơi chịu thiệt đầu tiên nếu mầm bệnh lạ theo củ nhập về. Vì vậy, kiểm dịch với củ sâm tươi không chỉ là chuyện thủ tục mà còn là chuyện bảo vệ chính nghề trồng sâm của Việt Nam.
Vì vậy cơ quan kiểm dịch nhìn củ sâm như nhìn mọi vật thể thực vật khác: nó đến từ đâu, có thể mang theo dịch hại gì, đã được xử lý chưa. Sâm có giá trị cao không được ưu tiên; thậm chí hàng có giá trị cao còn hay được người gửi tìm cách đi đường tắt, nên càng được để ý. Ở Việt Nam, hệ thống kiểm dịch thực vật thuộc ngành bảo vệ thực vật, có các chi cục ở cửa khẩu, cảng biển, sân bay quốc tế.
Những gì trên củ sâm tươi làm cán bộ kiểm dịch để ý
Với củ sâm tươi, các điểm bị soi thường gặp:
- Đất bám: đất có thể chứa tuyến trùng, nấm, vi khuẩn sống trong đất, trứng côn trùng. Đây là lý do số một khiến củ tươi bị yêu cầu xử lý.
- Mầm, thân rễ còn sống: củ còn khả năng nảy mầm có thể được xem gần như vật liệu nhân giống, chịu yêu cầu chặt hơn hàng tiêu dùng.
- Lá, thân, hoa đi kèm: phần trên mặt đất có thể mang theo nấm bệnh, côn trùng; nhiều người bán để nguyên lá cho "trông tươi", vô tình làm hàng khó qua hơn.
- Rêu, mùn, vật liệu đệm: vật liệu đóng gói gốc thực vật cũng là đối tượng kiểm tra.
- Vết thối, nấm mốc trên củ: ngoài chuyện hỏng hàng, đây có thể là dấu hiệu của bệnh hại cần xác định.
Sâm khô, sâm lát đã sấy kỹ, sâm đã chế biến ít rủi ro dịch hại hơn, nên thường chịu mức kiểm tra khác. Mức cụ thể với từng dạng hàng do danh mục và quy định hiện hành xác định, nên người nhập khẩu cần hỏi trước cho từng dạng hàng định nhập.
Phân tích nguy cơ dịch hại: vì sao có nước nhập được, có nước chưa
Không phải củ tươi từ đâu cũng nhập được. Với một số vật thể như củ, quả tươi, Việt Nam yêu cầu phân tích nguy cơ dịch hại trước khi cho phép nhập từ một nước cụ thể. Quá trình này xem xét nước xuất có những dịch hại nào, biện pháp xử lý ra sao, rồi mới đưa ra điều kiện nhập.
Kết quả gắn với cặp hàng và nước. Sâm tươi từ nước A đã được phép không có nghĩa là sâm tươi từ nước B cũng được. Người nhập khẩu phải kiểm danh sách hiện hành trước khi ký hợp đồng.
Có điều kiện kèm theo. Lô hàng được phép thường phải có giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật của nước xuất, đáp ứng yêu cầu như sạch đất, không có một số dịch hại nhất định, đôi khi phải xử lý trước khi xuất.
Danh mục thay đổi. Khi có dịch hại mới ở nước xuất, điều kiện có thể được siết lại; khi có thoả thuận mới, cửa có thể được mở thêm. Thông tin cũ vài năm không đủ để làm căn cứ. Người nhập khẩu nghiêm túc thường hỏi cơ quan kiểm dịch trước khi đặt hàng, thay vì đặt rồi mới tìm cách cho hàng qua cửa.
Một lô hàng bị phát hiện vấn đề thì sao
Tuỳ mức độ, cơ quan kiểm dịch có thể áp các biện pháp khác nhau. Bảng dưới tóm theo nguyên lý của luật kiểm dịch thực vật.
| Tình huống | Biện pháp thường gặp | Ảnh hưởng tới người mua cuối |
|---|---|---|
| Đất bám ít, không phát hiện dịch hại kiểm dịch | Yêu cầu làm sạch hoặc xử lý rồi cho thông quan | Hàng chậm vài ngày |
| Phát hiện dịch hại có thể xử lý | Xử lý bằng biện pháp được phép, kiểm lại | Hàng có thể bị ảnh hưởng chất lượng |
| Phát hiện dịch hại kiểm dịch nguy hiểm | Tái xuất hoặc tiêu huỷ | Hàng không đến tay người mua |
| Thiếu giấy chứng nhận kiểm dịch của nước xuất | Giữ lại chờ bổ sung, hoặc buộc tái xuất | Hàng chậm hoặc không về |
| Hàng không thuộc danh sách được phép nhập | Không cho nhập | Không có hàng chính ngạch dạng đó |
Từ góc người mua, bảng này giải thích vì sao sâm tươi chính ngạch có giá khác hàng xách tay: người nhập phải gánh thời gian, chi phí xử lý và rủi ro mất lô. Hàng không qua khâu này thì nhẹ chi phí hơn, nhưng mọi rủi ro dịch hại và pháp lý được đẩy sang người cầm hàng.
Đường đi của một lô sâm tươi chính ngạch
Để hình dung vì sao hàng chính ngạch mất thời gian, đây là các bước một lô sâm tươi thường đi qua trước khi lên kệ ở Việt Nam, tóm theo nguyên lý:
- Người nhập khẩu kiểm loại hàng và nước xuất có nằm trong danh sách được phép nhập hay không, cùng các điều kiện kèm theo.
- Ở nước xuất, củ được thu hoạch, rửa sạch đất, cắt bỏ phần trên mặt đất, phân loại và đóng gói theo yêu cầu.
- Cơ quan bảo vệ thực vật nước xuất kiểm tra và cấp giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật cho lô.
- Người nhập khẩu đăng ký kiểm dịch với cơ quan kiểm dịch thực vật Việt Nam tại cửa khẩu nhập, nộp hồ sơ.
- Cán bộ kiểm dịch kiểm tra hồ sơ, lấy mẫu kiểm tra lô hàng; nếu cần thì gửi mẫu giám định.
- Lô đạt yêu cầu được cấp giấy chứng nhận kiểm dịch nhập khẩu, rồi mới làm tiếp thủ tục hải quan, an toàn thực phẩm hoặc dược liệu tuỳ mục đích.
- Hàng về kho, bảo quản lạnh, dán nhãn phụ tiếng Việt và phân phối đến cửa hàng.
Mỗi bước tốn thời gian, trong khi củ tươi chỉ giữ được trong một khoảng ngắn. Đây là lý do người nhập khẩu thường nhập theo lô vừa phải và bảo quản lạnh liên tục; hàng chờ lâu ở bất kỳ khâu nào cũng đối mặt nguy cơ hỏng.
Sâm tươi xách tay: người mua đang nhận rủi ro gì
Hành lý cá nhân cũng chịu kiểm dịch. Một hành khách mang vài củ sâm tươi, nếu khai báo, có thể được kiểm tra rồi cho mang vào, hoặc bị yêu cầu bỏ lại tuỳ quy định. Nhưng những thùng sâm tươi "xách tay" bán theo ký trên mạng thường không phải một hai củ của một hành khách; chúng là hàng hoá đi bằng đường hành lý để tránh thủ tục. Khi mua loại hàng này, bạn không biết nó đã qua kiểm dịch chưa, đã xử lý gì chưa.
Rủi ro thứ nhất là cho nông nghiệp, như đã nói: đất bám trên củ có thể mang mầm bệnh. Bạn mang củ về, rửa ở bồn, đổ nước rửa ra vườn, là đã thả đất của nước khác ra đất nhà mình. Rủi ro thứ hai là cho chính bạn: hàng không qua kiểm tra có thể đã được xử lý bằng thứ gì đó để giữ tươi trên đường mà không ai ghi lại. Rủi ro thứ ba là pháp lý với người bán và người mua lượng lớn: hàng hoá nhập không đúng thủ tục có thể bị thu giữ.
Cũng nên phân biệt hành khách mang theo củ sâm cho mình với người nhận hàng "xách tay" theo đơn đặt trước. Người thứ nhất mang hàng của mình và có nghĩa vụ khai báo. Người thứ hai thực chất đang mua hàng nhập khẩu, chỉ là hàng ấy đã đi vòng qua các khâu kiểm soát dành cho hàng hoá. Giá mềm hơn của loại hàng này một phần đến từ chính các khâu đã bị bỏ qua.
Nếu bạn vẫn có củ sâm tươi xách tay trong tay, ví dụ được biếu, cách xử lý an toàn là rửa đất trong chậu, bỏ nước rửa và đất vào rác sinh hoạt thay vì đổ ra vườn, không trồng thử củ hay mầm.
Mua sâm tươi nhập khẩu: kiểm gì trước khi trả tiền
Người mua lẻ không cầm được hồ sơ kiểm dịch của cả lô, nhưng có thể kiểm vài dấu hiệu:
- Hỏi hàng nhập chính ngạch qua đơn vị nào; đơn vị nhập khẩu có tên trên nhãn phụ tiếng Việt.
- Nhìn củ: sạch đất, không còn lá, không có vết thối mốc, đóng gói kín là dấu hiệu hàng đã qua khâu xử lý.
- Hỏi ngày nhập, hạn dùng; sâm tươi đi đường dài mà không có thông tin bảo quản là đáng ngờ.
- Tránh thùng hàng còn nguyên đất, rêu kèm lời giới thiệu "mới nhổ bên kia gửi về".
- Giữ hoá đơn và ảnh nhãn để có căn cứ khi cần khiếu nại.
Năm bước này không thay cho hồ sơ kiểm dịch, nhưng đủ để loại ra phần lớn hàng không qua cửa kiểm soát nào.
Nếu cửa hàng không trả lời được câu hỏi về đơn vị nhập khẩu, hoặc trả lời rằng hàng "người nhà mang về" nhưng bán theo ký, bạn đã có đủ thông tin để quyết định không mua. Với người đang dùng thuốc, người có bệnh nền, dù mua loại sâm nào cũng nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Sâm khô, sâm lát nhập khẩu có phải kiểm dịch thực vật không?
Sản phẩm thực vật đã sấy khô vẫn có thể thuộc diện kiểm dịch tuỳ danh mục hiện hành, nhưng mức rủi ro dịch hại thấp hơn củ tươi nên yêu cầu thường nhẹ hơn. Hàng đã chế biến thành thực phẩm thì chủ yếu chịu quy định an toàn thực phẩm.
Vì sao sâm tươi Hàn Quốc chính ngạch hay được bán trong hộp kín, đã rửa sạch?
Vì để qua kiểm dịch, củ phải sạch đất, không còn bộ phận dễ mang dịch hại, và được đóng gói đúng yêu cầu. Hình thức đóng gói đó cũng giúp bảo quản trên đường vận chuyển và giúp người mua dễ nhận ra hàng đã đi đúng đường.
Mang vài củ sâm tươi từ Hàn Quốc về làm quà có bị giữ không?
Tuỳ quy định kiểm dịch với hành lý tại thời điểm bạn về, lượng mang theo và tình trạng củ. Củ sạch đất, ít, có khai báo thì khả năng được mang vào cao hơn. Cách chắc chắn là khai báo tại cửa khẩu và làm theo hướng dẫn của cán bộ kiểm dịch.
Có nên trồng thử củ sâm tươi nhập khẩu còn mầm không?
Không nên. Củ và mầm nhập để tiêu dùng không phải vật liệu giống, có thể mang theo mầm bệnh, và việc nhập giống cây trồng có quy định riêng. Muốn trồng sâm, người trồng cần nguồn giống hợp pháp, có hồ sơ, từ cơ sở được phép.
Giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật do ai cấp?
Với hàng nhập vào Việt Nam, giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật đi kèm lô hàng do cơ quan bảo vệ thực vật của nước xuất cấp. Khi hàng đến, cơ quan kiểm dịch Việt Nam kiểm tra lô hàng và giấy tờ rồi quyết định cho nhập, xử lý hoặc không cho nhập.