Khổ sâm không phải một cây duy nhất và không phải loại sâm bổ. Ở Việt Nam, "khổ sâm" thường chỉ khổ sâm cho lá (Croton tonkinensis, họ Thầu dầu), một cây bụi trồng trong vườn miền Bắc; còn trong sách thuốc cổ truyền Trung Hoa, khổ sâm là rễ cây Sophora flavescens, họ Đậu. Chữ "khổ" nghĩa là đắng, và cả hai đều nổi tiếng vì vị đắng gắt.
Người mua thường gặp khổ sâm trong hai tình huống: thấy cây trong vườn nhà ai đó ở đồng bằng Bắc Bộ, hoặc thấy vị khổ sâm trong một đơn thuốc. Ở cả hai, chữ "sâm" dễ khiến người ta nghĩ đây là một thứ để bồi bổ. Bài này giải thích hai cây, vì sao chúng khác hẳn nhân sâm, và vì sao khổ sâm cần được nhìn như một vị có độc tính tiềm ẩn chứ không phải thứ uống tuỳ ý.
Một cái tên, ít nhất hai cây
Trong y học cổ truyền Trung Hoa, vị khổ sâm được ghi chép từ rất sớm và được xác định là rễ cây Sophora flavescens, một cây họ Đậu. Ở Việt Nam, dân gian miền Bắc lại quen gọi "khổ sâm" cho một cây bụi họ Thầu dầu, dùng lá chứ không dùng rễ. Để phân biệt, tài liệu dược liệu trong nước hay gọi cây này là khổ sâm cho lá hoặc khổ sâm Bắc Bộ.
Ngoài hai cây chính, một số tài liệu địa phương còn dùng chữ "khổ sâm" kèm thêm chữ khác cho những cây đắng khác. Vì vậy, khi nghe hai chữ khổ sâm, bạn cần hỏi thêm: dùng lá hay dùng rễ, cây trồng trong vườn hay hàng khô nhập về. Hai câu hỏi ấy đủ để tách hai cây chính.
Điểm chung duy nhất của các cây mang tên khổ sâm là vị đắng và việc được dùng trong y học dân gian, cổ truyền. Về thực vật, chúng không họ hàng với nhau, càng không họ hàng với nhân sâm. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy chữ "sâm" trong tên dược liệu nhiều khi chỉ là một phần của truyền thống đặt tên.
Chuyện một tên ứng với hai cây không hiếm trong dược liệu Việt Nam. Khi hàng nhập từ phương Bắc khan hiếm hoặc đắt, người xưa tìm cây trong nước có vị, có cách dùng gần giống để thay, rồi dùng luôn cái tên cũ. Lâu dần, hai cây cùng tên song song tồn tại, và người mua hôm nay thừa hưởng cả sự tiện lợi lẫn sự nhầm lẫn của cách làm đó.
Khổ sâm cho lá: cây bụi lá bạc trong vườn miền Bắc
Khổ sâm cho lá là cây bụi nhỏ, cao chừng ngang người hoặc thấp hơn, cành non và mặt dưới lá phủ lớp vảy, lông nhỏ màu trắng bạc hoặc hơi gỉ sắt. Lật lá lên là thấy ngay mặt dưới bạc, mặt trên xanh. Lá có vị đắng gắt khi nếm, mùi hơi hắc khi vò. Cây hay được trồng ở góc vườn, ven tường nhà ở các làng đồng bằng và trung du Bắc Bộ.
Cây thuộc chi Croton, họ Thầu dầu. Người mua nên biết chi tiết này vì chi Croton có cả những loài rất độc, ví dụ cây ba đậu mà hạt được ghi là có độc tính mạnh. Khổ sâm cho lá là một loài khác, được dân gian dùng lá theo kinh nghiệm, nhưng họ hàng của nó cho thấy không thể xem mọi cây trong nhóm này là lành. Nhiều cây trong họ Thầu dầu có nhựa hoặc hạt gây kích ứng, nên khi cắt tỉa cây trong vườn cũng nên rửa tay sạch.
Ở góc người mua, khổ sâm cho lá thường xuất hiện dưới dạng lá tươi xin của hàng xóm, lá khô bán ở chợ thuốc nam, hoặc trong các gói "trà khổ sâm". Mỗi dạng có rủi ro riêng: lá tươi có thể bị nhầm với cây khác cùng dáng, lá khô có thể ẩm mốc, còn gói trà thì có khi là khổ qua (mướp đắng) hay lá đắng khác chứ không phải khổ sâm. Trà khổ qua và trà khổ sâm là hai thứ khác nhau, dù cùng chữ "khổ".
Khổ sâm rễ: vị thuốc họ Đậu trong sách thuốc cổ truyền
Khổ sâm theo sách thuốc Trung Hoa là rễ khô của Sophora flavescens, một cây thảo hoặc cây bụi nhỏ họ Đậu, có lá kép lông chim và hoa màu vàng nhạt. Rễ hình trụ dài, vỏ ngoài vàng nâu, mặt cắt màu vàng nhạt có vân toả tròn, vị rất đắng. Ở Việt Nam, hàng này chủ yếu là hàng nhập, bán ở nơi chuyên dược liệu và thường xuất hiện trong đơn thuốc chứ ít khi được bán lẻ như một món quà.
Rễ khổ sâm chứa nhóm alkaloid mà các nghiên cứu hay nhắc là matrine và oxymatrine. Đây là những chất có hoạt tính sinh học rõ, được nghiên cứu cho nhiều hướng khác nhau, nhưng cũng là lý do vị thuốc này không được dùng tuỳ tiện. Tài liệu dược học ghi nhận độc tính khi dùng quá mức, và việc dùng phải theo chỉ định của người có chuyên môn.
Khổ sâm rễ không phải thứ để tự ngâm rượu hay pha nước uống hằng ngày. Nếu bạn thấy vị này trong đơn của thầy thuốc, hãy hỏi rõ thời gian dùng và những dấu hiệu cần ngừng; nếu thấy nó được rao như "sâm đắng bồi bổ", đó là một lời chào hàng sai lệch.
Cũng cần biết rằng tên "khổ sâm" trong sách thuốc Trung Hoa và tên "khổ sâm" trong vườn miền Bắc dẫn tới hai cách dùng khác nhau: một bên dùng rễ, một bên dùng lá. Nếu bạn đọc một tài liệu nước ngoài về khổ sâm rồi đem áp vào lá khổ sâm trong vườn, hoặc ngược lại, là đang trộn thông tin của hai cây khác họ. Luôn kiểm xem tài liệu đang nói về Sophora hay Croton.
Khổ sâm cho lá, khổ sâm rễ và nhân sâm
Ba cột dưới đây cho thấy chữ "sâm" là điểm chung duy nhất của khổ sâm với nhân sâm:
| Điểm so | Khổ sâm cho lá | Khổ sâm rễ | Nhân sâm |
|---|---|---|---|
| Tên khoa học hay gặp | Croton tonkinensis | Sophora flavescens | Panax ginseng |
| Họ thực vật | Họ Thầu dầu | Họ Đậu | Họ Ngũ gia bì |
| Bộ phận dùng | Lá | Rễ | Rễ và thân rễ |
| Vị | Đắng gắt | Rất đắng | Đắng nhẹ rồi ngọt hậu |
| Nguồn | Trồng trong vườn ở Việt Nam | Chủ yếu hàng nhập | Hàng nhập hoặc sâm Việt cùng chi |
| Cách nhìn của y học cổ truyền | Vị đắng, tính mát, không phải vị bổ | Vị đắng, tính lạnh, cần chỉ định | Vị bổ, tính ấm |
Dòng cuối là lý do quan trọng nhất để không gộp khổ sâm vào nhóm "các loại sâm" khi chọn quà hay chọn thứ để dùng cho người thân. Khổ sâm thuộc nhóm vị đắng, mát hoặc lạnh, được thầy thuốc dùng cho những mục đích khác hẳn nhân sâm. Nếu có ai giới thiệu khổ sâm như "nhân sâm của người Việt" hay "sâm nam rẻ mà bổ", bạn có thể yên tâm rằng người đó đang nói sai về vị thuốc này.
Những hiểu lầm hay gặp về khổ sâm
"Càng đắng càng mát gan, càng tốt." Vị đắng là đặc điểm của vị thuốc, không phải thước đo lợi ích. Với khổ sâm, chính các chất tạo nên vị đắng cũng là các chất cần thận trọng khi dùng nhiều.
"Khổ sâm là sâm nam, rẻ mà bổ." Khổ sâm không phải sâm theo nghĩa thực vật, cũng không thuộc nhóm vị bổ trong y học cổ truyền. Gắn nó với chữ "bổ" là gán cho nó một vai trò nó không có.
"Uống lá khổ sâm thay nước hằng ngày cho khoẻ." Không có cơ sở cho thói quen này. Dùng kéo dài một vị đắng, tính mát mà không có chỉ định có thể ảnh hưởng tiêu hoá và gây những tác dụng không mong muốn khác.
"Cây nhà trồng thì lành." Trồng ở vườn nhà không làm thay đổi bản chất cây. Nó chỉ giúp bạn biết chắc cây ấy là gì, với điều kiện cây giống ban đầu được xác định đúng.
"Khổ sâm dùng được thay thuốc tây." Không có vị dược liệu nào nên được tự ý dùng thay thuốc đang điều trị. Nếu muốn kết hợp, hãy bàn với bác sĩ đang theo dõi bệnh của bạn.
Những lưu ý an toàn riêng với khổ sâm
Vị đắng hay bị hiểu nhầm là "đắng thì lành, đắng là thuốc". Với khổ sâm, nên nhớ những điểm sau:
- Đắng không đồng nghĩa với an toàn. Khổ sâm rễ có độc tính được ghi nhận khi dùng quá mức; khổ sâm cho lá thuộc chi có nhiều loài độc.
- Không tự dùng kéo dài. Nhiều người uống lá khổ sâm hằng ngày như uống trà vì nghe nói tốt; thói quen này nên được hỏi ý kiến bác sĩ.
- Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự dùng dưới bất kỳ dạng nào.
- Người có bệnh gan, thận, bệnh tiêu hoá mạn tính, người đang dùng thuốc điều trị đều đặn cần hỏi bác sĩ hay dược sĩ trước.
- Không tự hái cây ngoài tự nhiên theo mô tả trên mạng. Nhiều cây bụi lá mặt dưới bạc trông na ná nhau.
- Nếu sau khi dùng có buồn nôn, nôn, chóng mặt, run tay hay mệt bất thường, hãy ngừng ngay và đến cơ sở y tế, mang theo phần lá hoặc rễ đã dùng.
Những lưu ý này không nhằm làm bạn sợ khổ sâm, mà để đặt nó đúng chỗ: một vị thuốc đắng có lịch sử dùng lâu đời, cần người hiểu nghề hướng dẫn, chứ không phải một loại "sâm" để biếu hay để uống cho khoẻ.
Gặp khổ sâm ở chợ hay trong đơn thuốc: làm gì
Tuỳ tình huống, các bước sau giúp bạn khỏi dùng nhầm:
- Xác định bạn đang nói tới lá hay rễ. Lá tươi, lá khô, trà túi lọc thường là khổ sâm cho lá; rễ khô thái lát thường là khổ sâm nhập.
- Nếu là đơn thuốc, hỏi thầy thuốc tên đầy đủ, thời gian dùng và dấu hiệu cần ngừng. Ghi lại để khi mua nói đúng tên.
- Nếu mua ở chợ, hỏi người bán cây trồng ở đâu, lá thu khi nào, có phơi khô kỹ không. Lá ẩm, có mùi mốc thì bỏ.
- Với gói trà, kiểm thành phần: là lá khổ sâm, khổ qua hay hỗn hợp. Đừng gộp ba thứ làm một.
- Trước khi dùng cho người thân đang điều trị bệnh, mang gói hàng đến hỏi bác sĩ hay dược sĩ.
Bước đầu tiên tưởng thừa nhưng lại hay bị bỏ qua nhất. Phần lớn hiểu lầm về khổ sâm bắt đầu từ việc không phân biệt lá với rễ, và từ việc nghĩ mọi thứ có chữ "sâm" đều thuộc một nhóm. Chỉ cần tách được lá với rễ, cây vườn với hàng nhập, bạn đã tránh được phần lớn những lần dùng sai.
Câu hỏi thường gặp
Khổ sâm có phải là một loại nhân sâm không?
Không. Khổ sâm cho lá thuộc họ Thầu dầu, khổ sâm rễ thuộc họ Đậu, còn nhân sâm thuộc họ Ngũ gia bì. Chữ "khổ" nghĩa là đắng; khổ sâm là một vị đắng, không phải loại sâm dùng để bồi bổ.
Khổ sâm có độc không?
Khổ sâm rễ chứa các alkaloid có hoạt tính mạnh, tài liệu dược học ghi nhận độc tính khi dùng quá mức. Khổ sâm cho lá thuộc chi có nhiều loài độc. Vì vậy, không nên tự dùng kéo dài hoặc dùng cho người mang thai, trẻ nhỏ khi chưa hỏi bác sĩ.
Trà khổ sâm và trà khổ qua có giống nhau không?
Không. Trà khổ qua làm từ quả hoặc lá mướp đắng, một cây họ Bầu bí. Trà khổ sâm làm từ lá khổ sâm cho lá họ Thầu dầu. Hai thứ cùng vị đắng nhưng khác cây, bạn nên đọc rõ thành phần trước khi mua.
Trồng khổ sâm trong vườn nhà có an toàn không?
Trồng làm cây cảnh, cây thuốc trong vườn thường không có vấn đề, nhưng nên để xa tầm với của trẻ nhỏ và vật nuôi, không để trẻ nhai lá. Việc dùng lá làm thuốc vẫn cần người hiểu nghề hướng dẫn.
Làm sao nhận ra cây khổ sâm cho lá?
Cây bụi nhỏ, mặt dưới lá và cành non phủ lớp vảy, lông nhỏ màu bạc hoặc hơi gỉ sắt, lá nếm rất đắng. Tuy vậy, nhiều cây bụi có mặt dưới lá bạc, nên muốn chắc hãy nhờ người biết cây xác nhận.