Sâm Canada là sâm Mỹ (Panax quinquefolius) được trồng ở Canada, phần lớn ở miền nam tỉnh Ontario, phần còn lại ở các thung lũng nội địa tỉnh British Columbia và một vài tỉnh khác. Canada là một trong những nước trồng sâm Mỹ lớn nhất thế giới, và gần như toàn bộ sản lượng đó là sâm trồng; sâm hoang ở Canada được pháp luật nước này bảo vệ, không phải hàng để buôn bán.
Hai vùng trồng chính của Canada khác nhau khá rõ: Ontario ẩm hơn, đất cát pha, nhiều trang trại chuyển từ cây thuốc lá sang; British Columbia khô và nắng hơn, trồng trong thung lũng giữa núi. Bài này giúp bạn hình dung hai vùng ấy, hiểu vì sao Canada thành vùng sâm, và biết những điều cần hỏi khi được mời mua hoặc được biếu sâm Canada.
Sâm Canada là sâm Mỹ trồng ở Canada
Vùng phân bố tự nhiên của sâm Mỹ có phần phía bắc nằm trong lãnh thổ Canada, ở miền nam Ontario và Québec. Chính ở rừng Québec năm 1716, người châu Âu lần đầu ghi nhận loài sâm này ở Bắc Mỹ. Vì vậy, sâm không phải cây ngoại lai với Canada; nó là cây bản địa đã được đưa vào canh tác.
Khi nói "sâm Canada" trên thị trường, người ta gần như luôn nói về củ trồng ruộng có che ở các trang trại Canada. Về loài, đó là cùng một cây với sâm trồng ở Wisconsin. Khác biệt nằm ở vùng đất, khí hậu, cách từng trang trại chăm và sấy, cùng cách người buôn phân loại hàng.
Có một điểm dễ nhầm: tiếng Anh có tên "Canadian ginseng" đôi khi được dùng trong sách cũ để chỉ chung sâm Bắc Mỹ, và Canada còn có loài sâm lùn mọc hoang. Nhưng trong buôn bán ở châu Á, "sâm Canada" chỉ sâm Mỹ trồng ở Canada. Nếu ai chào một "loài sâm Canada khác hẳn sâm Mỹ", đó là lời chào cần được kiểm lại bằng tên khoa học.
Miền nam Ontario: đất cát, mùa đông dài và những trang trại đổi nghề
Vùng trồng sâm lớn nhất của Canada nằm ở miền nam Ontario, phía bắc hồ Erie. Đất ở đây nhiều chỗ là đất cát và cát pha, thoát nước nhanh, từng là vùng trồng cây thuốc lá nổi tiếng của Canada trong nhiều thập niên. Khi nhu cầu thuốc lá giảm, không ít trang trại chuyển sang trồng sâm, vì cây sâm cũng ưa kiểu đất nhẹ, thoát nước ấy và cần nhiều công chăm, hợp với những gia đình đã quen làm cây công nghiệp giá trị cao.
Khí hậu vùng này có mùa đông lạnh đủ để chồi sâm ngủ, mùa hè ấm và có mưa. Độ ẩm cao vào mùa hè là điều kiện thuận cho cây lớn nhưng cũng là điều kiện cho nấm bệnh lá và thối củ, nên việc phòng bệnh là phần việc nặng nhất của người trồng. Giống như ở Wisconsin, đất đã trồng sâm ở Ontario cũng khó trồng lại sâm, khiến người trồng phải thuê hoặc mua ruộng mới cho mỗi lứa.
Vì đất từng trồng sâm khó trồng lại, vùng trồng sâm ở Ontario dịch chuyển dần qua các năm, từ những hạt quen thuộc ra các khu lân cận còn đất mới. Người trồng thường thuê đất của nông dân khác trong vài năm của một lứa sâm, trả lại đất sau khi thu hoạch. Đó là một kiểu hợp tác đặc thù của nghề này, khác hẳn cây trồng thông thường.
Cảnh quan vùng sâm Ontario vào mùa hè cũng là những dãy mái lưới đen trên cột, bên dưới là các luống cao phủ rơm. Phần lớn sâm được đào sau ba tới bốn năm, sấy ngay tại trang trại hoặc tại cơ sở sấy chung, rồi bán cho các nhà thu mua và xuất khẩu.
Nội địa British Columbia: thung lũng khô, nắng gắt, mái che dày
Vùng trồng sâm thứ hai của Canada nằm ở phía tây, trong các thung lũng nội địa tỉnh British Columbia, khu vực quanh Kamloops và các thung lũng lân cận. Khác hẳn Ontario, nơi đây có khí hậu khô, mùa hè nắng gắt và nóng, lượng mưa thấp, mùa đông lạnh. Nghe qua thì không giống rừng ẩm nơi sâm mọc hoang, nhưng chính độ khô lại giúp giảm áp lực nấm bệnh.
Để bù cho nắng gắt, người trồng ở đây dùng mái che dày và tưới chủ động để giữ ẩm cho luống. Đất trong thung lũng thường là đất pha cát và sỏi, thoát nước tốt. Việc trồng sâm ở British Columbia bắt đầu muộn hơn Ontario, phát triển mạnh vào khoảng cuối thế kỷ 20, và từng có những trang trại quy mô lớn.
Một khác biệt nữa là mùa sinh trưởng ở thung lũng nội địa có thể ngắn và nhiều nắng hơn, nên tốc độ lớn của củ không giống Ontario. Người trồng ở đây phải tính toán kỹ chuyện nước tưới trong những mùa hè hạn, vì luống sâm khô quá lâu sẽ làm cây lụi sớm và củ ngừng lớn.
Với người mua, điều đáng biết là "sâm Canada" có thể đến từ hai vùng khí hậu rất khác nhau. Người bán nào khẳng định mọi sâm Canada đều có chung một đặc điểm về độ chắc hay mùi vị đang đơn giản hoá quá mức. Hỏi củ đến từ tỉnh nào là câu hỏi hợp lý, dù không phải người bán nào cũng trả lời được.
Hai vùng trồng sâm chính của Canada đặt cạnh nhau
Bảng tóm tắt khác biệt chung giữa hai vùng. Đây là mô tả khí hậu và cách làm, không phải xếp hạng chất lượng.
| Tiêu chí | Miền nam Ontario | Nội địa British Columbia |
|---|---|---|
| Khí hậu mùa hè | Ấm, ẩm, có mưa | Nóng, khô, nắng gắt |
| Đất | Cát, cát pha, từng trồng thuốc lá | Pha cát, sỏi trong thung lũng |
| Thách thức chính | Nấm bệnh lá và thối củ do ẩm | Nắng nóng, thiếu nước, cần tưới |
| Mái che | Lưới che giảm sáng | Lưới che dày hơn để chống nắng gắt |
| Quy mô | Vùng trồng lớn nhất Canada | Nhỏ hơn, phát triển muộn hơn |
| Tuổi đào phổ biến | Ba tới bốn năm | Ba tới bốn năm |
Hai vùng giống nhau ở điểm cốt lõi: đều là sâm trồng ruộng dưới mái che, đều đào sau vài năm, đều sấy rồi phân loại trước khi xuất khẩu. Ở cả hai, cũng có một số người trồng theo kiểu dưới tán rừng, nhưng lượng rất nhỏ so với sâm ruộng.
Khi đọc bảng này, đừng suy ra rằng một vùng "nhiều bệnh" thì củ kém, hay một vùng "khô" thì củ tốt. Củ đến tay người mua là củ đã qua chọn lọc; lô bị bệnh nặng thường bị loại hoặc bán ở hạng thấp. Khác biệt giữa hai vùng chủ yếu là khác biệt về cách làm và chi phí của người trồng, không phải một nhãn chất lượng cho người mua.
Từ trang trại Canada tới thị trường châu Á
Phần lớn sâm trồng ở Canada không được tiêu thụ trong nước mà xuất khẩu sang châu Á, nơi có truyền thống dùng sâm Mỹ như một loại sâm tính mát. Trong nhiều thập niên, Hồng Kông là đầu mối trung chuyển lớn: củ khô từ Bắc Mỹ về đây, được phân loại lại, chia nhỏ, cắt lát rồi đi tiếp sang Trung Quốc đại lục, Đài Loan, Đông Nam Á. Ngày nay hàng cũng đi thẳng tới nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
Mỗi lần hàng đổi tay và đổi bao bì, thông tin gốc như tỉnh trồng, trang trại, năm thu hoạch có thể bị rơi rụng. Một túi lát sâm bán ở Việt Nam với chữ "Canada" có thể được cắt ở Canada, ở Hồng Kông hay sau khi về Việt Nam. Không cách nào trong số đó là sai, nhưng người mua cần biết rằng chữ Canada trên túi lát thường cho ít thông tin hơn chữ Canada trên một thùng củ nguyên còn niêm phong gốc.
Ngành sâm Canada cũng có những cơ chế nhận diện riêng để người mua châu Á phân biệt hàng trồng tại Canada, như dấu hiệu của các hiệp hội người trồng hay mã truy xuất của từng nhà xuất khẩu. Tên, hình thức các dấu hiệu ấy thay đổi theo thời gian, nên thay vì nhớ hình một con tem, hãy hỏi người bán dấu hiệu nào trên hộp cho phép tra lại nguồn và tra ở đâu.
Sâm hoang ở Canada: loài được bảo vệ, không phải hàng để mua
Trong khi sâm trồng là một ngành nông nghiệp lớn, sâm Mỹ mọc hoang ở Canada lại đã trở nên rất hiếm sau hơn hai thế kỷ bị đào để xuất khẩu và mất rừng. Canada xếp sâm Mỹ hoang dã vào nhóm loài nguy cấp theo luật bảo vệ loài của liên bang, và các tỉnh có quần thể hoang như Ontario, Québec cũng bảo vệ loài này theo luật của tỉnh.
Hệ quả là việc đào, mua bán sâm hoang ở Canada bị cấm, và sâm xuất khẩu hợp pháp từ Canada là sâm trồng. Ngoài ra, sâm Mỹ thuộc Phụ lục II của Công ước CITES, nên củ và lát sâm khi xuất khẩu cần giấy phép theo quy định của công ước, kể cả với sâm trồng. Chi tiết thủ tục thay đổi theo thời gian; nếu bạn làm nghề nhập khẩu, cần kiểm văn bản hiện hành của cả Canada lẫn Việt Nam.
Với người mua, điều này có nghĩa đơn giản: một túi "sâm hoang Canada" là một món hàng không nên tồn tại trên thị trường hợp pháp. Hoặc nó không phải sâm hoang, hoặc nó không phải hàng hợp pháp. Cả hai trường hợp đều là lý do để từ chối.
Khi được mời mua hoặc được biếu sâm Canada
Những điều nên làm, viết cho người mua lần đầu và cho người nhận quà:
- Hỏi củ trồng ở tỉnh nào: Ontario, British Columbia hay nơi khác. Không biết cũng là một câu trả lời đáng ghi lại, vì nó cho thấy hàng đã qua nhiều tay.
- Hỏi củ trồng ruộng hay trồng dưới tán rừng, đào lúc mấy năm. Với sâm ruộng Canada, ba bốn năm là phổ biến.
- Kiểm bao bì gốc và nhãn phụ tiếng Việt có tên tổ chức nhập khẩu. Hàng chia lại vào túi trơn mất gần hết thông tin xuất xứ.
- Từ chối mọi lời chào "sâm hoang Canada", "sâm rừng Canada trăm năm".
- Nếu là quà, giữ lại hộp và giấy tờ đi kèm để người dùng hoặc bác sĩ của họ biết rõ loài và nguồn.
- Người đang dùng thuốc chống đông máu, thuốc hạ đường huyết, phụ nữ mang thai hay cho con bú, trẻ em và người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.
So sánh sâm Canada với sâm trồng ở Mỹ có một bài riêng trong danh mục này. Nói ngắn gọn: cùng loài, khác vùng, và không có nước nào tự động hơn nước nào.
Câu hỏi thường gặp
Sâm Canada trồng ở đâu?
Phần lớn sâm Canada được trồng ở miền nam tỉnh Ontario, phía bắc hồ Erie, trên vùng đất cát pha từng trồng thuốc lá. Vùng thứ hai là các thung lũng nội địa tỉnh British Columbia, khu vực quanh Kamloops, nơi khí hậu khô và nắng. Một vài tỉnh khác cũng có trang trại nhưng quy mô nhỏ.
Canada có cho bán sâm hoang dã không?
Theo hiểu biết chung, sâm Mỹ hoang dã ở Canada được xếp vào loài nguy cấp theo luật liên bang và được bảo vệ ở các tỉnh có quần thể hoang. Việc đào và buôn bán sâm hoang bị cấm, sâm xuất khẩu hợp pháp là sâm trồng. Nếu bạn cần chắc cho việc kinh doanh, hãy kiểm văn bản hiện hành.
Sâm Canada có phải chịu quy định CITES không?
Có. Sâm Mỹ thuộc Phụ lục II của CITES, nên củ nguyên và lát khi xuất khẩu cần giấy phép theo quy định của công ước, kể cả khi là sâm trồng. Một số sản phẩm đã chế biến có thể được miễn theo chú giải của công ước. Thủ tục cụ thể cần kiểm với cơ quan quản lý CITES của hai nước.
Sâm Ontario và sâm British Columbia khác nhau thế nào?
Ontario có mùa hè ẩm, đất cát, thách thức chính là nấm bệnh; British Columbia khô và nắng, phải dùng mái che dày và tưới nhiều. Củ hai vùng có thể khác nhau đôi chút về dáng và độ chắc, nhưng khác biệt giữa các trang trại và giữa các tuổi củ thường còn lớn hơn khác biệt giữa hai tỉnh.
Vì sao nhiều trang trại thuốc lá ở Ontario chuyển sang trồng sâm?
Khi nhu cầu thuốc lá giảm, người trồng cần một cây giá trị cao phù hợp với đất cát thoát nước và với kinh nghiệm làm cây công nghiệp cần nhiều công chăm. Sâm đáp ứng những điều đó, dù đòi hỏi vốn lớn, thời gian chờ nhiều năm và rủi ro nấm bệnh cao.