Cây sâm Mỹ trông thế nào: lá năm chét, hoa, quả đỏ, củ và vòng đời từng năm

Cây sâm Mỹ là một cây thân thảo sống nhiều năm, cao chừng vài chục phân, mọc một thân duy nhất mang một vòng lá kép ở ngọn, mỗi lá kép thường có năm lá chét hình bầu dục có răng cưa. Đầu hè cây trổ một chùm hoa nhỏ màu trắng xanh, cuối hè chùm quả chín đỏ tươi. Sang thu lá vàng rồi thân lụi hẳn; phần sống qua mùa đông là củ dưới đất cùng một chồi ngủ trên cổ củ.

Biết hình dáng cây không giúp bạn trồng sâm, nhưng giúp hiểu những chữ hay gặp khi mua: "cây ba nhánh", "củ có cổ dài", "sẹo cổ rễ", "sâm mọc từ hạt". Bài này đi qua từng bộ phận của cây sâm Mỹ, vòng đời qua từng năm, và những cây ngoài tự nhiên hay bị nhầm với nó.

Một cây thân thảo nhỏ sống dưới tán rừng

Ở rừng phía đông Bắc Mỹ, sâm Mỹ là cây của tầng thấp nhất. Nó không leo, không bò, không tạo bụi; mỗi năm chỉ mọc lên một thân mảnh từ chồi trên cổ củ. Chiều cao thay đổi theo tuổi, cây non chỉ cao một gang tay, cây nhiều năm có thể cao quá đầu gối. Toàn bộ phần trên mặt đất sống trong một mùa, từ mùa xuân tới mùa thu.

Vì sống trong bóng râm, lá sâm mỏng và rộng để bắt được ánh sáng lọt qua tán cây lớn. Nắng trực tiếp làm lá cháy mép, nên khi trồng, người ta phải dựng mái che giảm phần lớn ánh sáng hoặc trồng thẳng dưới rừng. Nhìn một vườn sâm Mỹ từ xa, bạn sẽ thấy những luống lá xanh thấp tè dưới mái lưới đen, trông khác hẳn một cánh đồng thường.

Cây không có thân gỗ, không có cành. Thân là một cuống tròn, nhẵn, màu xanh có khi ửng tím ở gốc, mọc thẳng từ mặt đất lên tới vòng lá. Toàn bộ "bộ khung" của cây chỉ gồm thân ấy, các cuống lá kép xoè ra từ ngọn, và cuống hoa ở giữa. Nhờ dáng đơn giản này, người quen mắt nhận ra cây sâm khá nhanh giữa các cây thân thảo khác.

Một đặc điểm ít người để ý: cây sâm Mỹ lớn rất chậm. Phần củ dưới đất mỗi năm chỉ thêm một ít, và cây cần nhiều năm mới ra hoa kết quả đều. Chính sự chậm này là lý do sâm hoang bị cạn nhanh khi bị khai thác, và là lý do người trồng phải chờ ba, bốn năm mới có vụ đầu.

Lá: vì sao gọi là quinquefolius và đếm nhánh lá để đoán tuổi

Lá kép chân vịt. Mỗi "nhánh lá" của sâm Mỹ là một lá kép, gồm một cuống chung và các lá chét xòe ra từ một điểm như bàn tay. Ở cây trưởng thành, mỗi lá kép thường có năm lá chét: ba lá lớn ở giữa và hai lá nhỏ hơn ở hai bên gốc. Tên loài quinquefolius, nghĩa là năm lá, lấy từ chi tiết này.

Lá chét có răng cưa. Mép lá chét có răng cưa nhỏ, đầu lá nhọn, gân lá rõ. Mặt lá màu xanh vừa, không bóng như lá nhiều cây rừng nhiệt đới. Sang thu, lá chuyển vàng tươi trước khi rụng, đây là lúc người ở vùng rừng Bắc Mỹ dễ nhận ra cây nhất.

Số nhánh tăng theo tuổi. Năm đầu, cây con chỉ có một lá kép ba lá chét. Năm thứ hai thường có một lá kép năm lá chét. Từ năm thứ ba trở đi, cây mang hai, rồi ba, rồi bốn nhánh lá xếp vòng ở ngọn thân. Cây năm nhánh có nhưng hiếm.

Đếm nhánh chỉ là ước lượng. Một cây bị hại, thiếu sáng hoặc mất củ một phần có thể lùi số nhánh. Vì vậy, các quy định thu hái sâm hoang ở Mỹ thường dựa cả vào số nhánh lá lẫn tuổi đếm trên củ, không chỉ vào một dấu hiệu.

Khi mua, bạn không thấy lá. Sâm Mỹ được bán ở dạng củ, nên hiểu về lá chủ yếu giúp đọc mô tả và hình ảnh. Một bức ảnh quảng cáo "cây sâm Mỹ" có lá kép ba lá chét to, hoa đỏ hay quả có lông là ảnh của cây khác.

Hoa và quả: từ chùm hoa nhỏ đầu hè tới chùm quả đỏ cuối hè

Cây sâm Mỹ chỉ ra hoa khi đủ lớn, thường từ năm thứ ba trở đi. Từ giữa vòng lá ở ngọn thân, một cuống hoa mọc thẳng lên, mang một tán hoa hình cầu gồm nhiều hoa nhỏ màu trắng ngả xanh. Hoa không sặc sỡ, không thơm nồng, dễ bị bỏ qua giữa tầng lá rừng. Thời gian hoa nở rơi vào đầu tới giữa mùa hè ở Bắc Mỹ.

Sau khi thụ phấn, mỗi hoa phát triển thành một quả mọng nhỏ. Lúc đầu quả xanh, cuối hè chuyển sang đỏ tươi, xếp thành chùm tròn nổi bật trên nền lá xanh. Mỗi quả thường chứa một tới ba hạt, hay gặp nhất là hai hạt dẹt màu kem. Chùm quả đỏ là hình ảnh người ta hay dùng để minh hoạ cây sâm, và cũng là thứ chim rừng ăn rồi phát tán hạt.

Ở sâm trồng, người trồng thường hái quả chín để lấy hạt cho vụ sau. Ở nhiều bang của Mỹ, người được phép thu hái sâm hoang còn bị yêu cầu gieo lại hạt của chính cây vừa đào ngay tại chỗ, để rừng không mất cây con thế hệ sau. Quả và hạt sâm Mỹ không phải mặt hàng phổ biến với người mua thông thường ở Việt Nam.

Hạt ngủ hai mùa đông: vì sao sâm Mỹ mọc chậm từ đầu

Hạt sâm Mỹ có một đặc tính làm người trồng mất kiên nhẫn: khi rơi xuống đất, phôi bên trong còn chưa phát triển xong. Hạt cần trải qua một giai đoạn ấm để phôi lớn, rồi một mùa đông lạnh để phá trạng thái ngủ. Trong tự nhiên, quá trình này kéo dài khoảng mười tám tháng, tức hạt rụng mùa thu năm nay thường phải tới mùa xuân năm kia mới nảy mầm.

Người trồng rút ngắn được phần nào bằng cách ủ hạt trong cát ẩm có kiểm soát nhiệt độ, gọi là xử lý phân tầng, rồi mới gieo. Dù vậy, từ lúc hái quả tới lúc có cây con vẫn mất hơn một năm, cộng thêm ba bốn năm nữa mới có củ đủ cỡ bán. Một vụ sâm Mỹ vì thế là một khoản đầu tư kéo dài nhiều năm, chịu rủi ro thời tiết và sâu bệnh suốt thời gian ấy.

Đặc tính này cũng giải thích vì sao sâm Mỹ không thể "trồng nhanh" như rau màu, và vì sao những lời chào bán "sâm Mỹ một năm tuổi củ to" cần được nghi ngờ. Một củ đủ lớn để bán khô cần thời gian, không có đường tắt nào bằng phân bón.

Vòng đời cây sâm Mỹ qua từng năm

Bảng dưới mô tả một cây sâm Mỹ trồng trong điều kiện thuận lợi. Cây hoang dã thường chậm hơn, có khi mất gấp đôi thời gian để đạt cùng một giai đoạn.

Mỗi mùa thu thân lụi, để lại trên cổ củ một vết sẹo. Mùa xuân năm sau, chồi ngủ bên cạnh vết sẹo ấy mọc thành thân mới. Chuỗi vết sẹo này là "sổ tuổi" của củ sâm, được nói kỹ ở bài về tuổi sâm Mỹ.

Củ, cổ củ và vết sẹo: phần người mua cầm trên tay

Thứ người mua thật sự gặp là củ. Một củ sâm Mỹ khô gồm ba phần: thân củ chính, các rễ nhánh và rễ tơ, và phần cổ củ ở trên cùng, nơi thân cây mọc lên mỗi năm. Trong tiếng Việt, cổ củ còn được gọi là cổ rễ hay đầu sâm. Ở sâm trồng ruộng, cổ thường ngắn và được cắt bớt khi sấy; ở sâm rừng và sâm hoang, cổ dài và cong, có thể mang nhiều vết sẹo xếp so le.

Thân củ sâm Mỹ có dáng thay đổi theo đất và tuổi: củ ruộng thường mập, hình thoi hoặc gần tròn; củ mọc trong đất rừng chặt thường nhỏ, xoắn, có nhiều nhánh. Trên bề mặt củ là những vân ngấn ngang chạy vòng quanh, hình thành khi củ co giãn qua các mùa. Củ càng nhiều năm và lớn càng chậm thì vân càng dày và sâu.

Khi cắt ngang, thịt củ có màu trắng ngà, thấy một vòng sẫm màu ngăn phần vỏ với lõi, và rải rác các chấm nhỏ màu nâu là ống nhựa. Những chi tiết này hữu ích khi so lát sâm Mỹ với lát của củ khác, nhưng chúng là dấu hiệu gợi ý, không phải bằng chứng định danh.

Những cây dễ nhầm với sâm Mỹ ngoài tự nhiên

Ở Bắc Mỹ, người mới đi rừng hay nhầm sâm với vài cây có lá xòe. Ở Việt Nam, nhầm lẫn kiểu khác lại phổ biến hơn. Vài trường hợp đáng biết:

• Sâm lùn Bắc Mỹ (Panax trifolius): cùng chi, nhỏ hơn nhiều, lá có ba lá chét, củ tròn nhỏ. Không phải hàng thương mại.
• Cây cùng họ Ngũ gia bì có lá kép: một số loài mọc cùng rừng có lá kép xoè và quả mọng, nhưng thân cao hơn, lá chia cấp phức tạp hơn và quả thường sẫm màu chứ không đỏ tươi.
• Dây leo năm lá: có loài dây leo phổ biến ở Bắc Mỹ cũng có lá năm chét, nhưng là dây leo bám tường, bám cây, hoàn toàn khác dáng một cây thân thảo đứng thẳng.
• Ở Việt Nam, các cây cùng chi: sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, tam thất cũng có lá kép chân vịt và quả đỏ, nên ảnh cây non của chúng rất giống sâm Mỹ. Ảnh vườn "sâm Mỹ" chụp ở Việt Nam thường là một trong các loài này.
• Cây cảnh gọi là "sâm": nhiều chậu cây cảnh bán với tên "sâm" thật ra là cây khác họ. Nếu ai bán "cây sâm Mỹ" trồng chậu, hãy hỏi nguồn hạt và tên khoa học.

Việc nhận dạng cây chỉ có ý nghĩa tham khảo với người mua. Bạn không cần, và không nên, tìm sâm ngoài tự nhiên; ở cả Mỹ lẫn Canada, sâm hoang được quản lý chặt.

Câu hỏi thường gặp

Cây sâm Mỹ có mấy lá?

Cây trưởng thành thường có hai tới bốn nhánh lá xếp vòng ở ngọn thân, mỗi nhánh là một lá kép gồm năm lá chét. Cây một năm tuổi chỉ có một lá kép ba lá chét, cây hai năm thường có một lá kép năm lá chét. Số nhánh tăng dần theo tuổi nhưng có thể lùi khi cây bị hại.

Hoa sâm Mỹ màu gì và nở vào lúc nào?

Hoa sâm Mỹ nhỏ, màu trắng ngả xanh, mọc thành tán tròn trên một cuống ở giữa vòng lá. Ở Bắc Mỹ, hoa nở vào đầu tới giữa mùa hè. Cây thường chỉ ra hoa từ năm thứ ba trở đi, khi đã đủ lớn. Hoa không sặc sỡ nên dễ bị bỏ qua.

Quả sâm Mỹ có ăn được không?

Quả sâm Mỹ chủ yếu được dùng để lấy hạt gieo trồng, không phải mặt hàng thực phẩm phổ biến ở Việt Nam. Nếu ai chào bán quả hoặc sản phẩm làm từ quả sâm Mỹ, hãy hỏi rõ nguồn, giấy tờ công bố và hỏi bác sĩ trước khi dùng, nhất là với người đang dùng thuốc.

Vì sao hạt sâm Mỹ lâu nảy mầm như vậy?

Khi quả chín, phôi trong hạt chưa phát triển xong. Hạt cần một giai đoạn ấm để phôi lớn rồi một mùa đông lạnh để phá trạng thái ngủ, tổng cộng khoảng mười tám tháng trong tự nhiên. Người trồng ủ hạt trong cát ẩm có kiểm soát để chủ động hơn, nhưng vẫn không rút ngắn được nhiều.

Ảnh vườn sâm Mỹ trồng ở Việt Nam có đáng tin không?

Nên thận trọng. Sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu và tam thất cùng chi Panax, có lá kép chân vịt và quả đỏ, nên ảnh rất giống sâm Mỹ. Sâm Mỹ cần mùa đông lạnh thật sự, khó sống ở phần lớn Việt Nam. Hãy hỏi tên khoa học, nguồn hạt và nơi trồng cụ thể trước khi tin.

Thân cây sâm Mỹ có chết vào mùa đông không?

Có. Sang thu lá chuyển vàng rồi thân lụi hẳn. Phần sống qua mùa đông là củ dưới đất cùng một chồi ngủ trên cổ củ. Mùa xuân chồi mọc thành thân mới, để lại trên cổ củ một vết sẹo của thân năm cũ. Chuỗi vết sẹo này được dùng để ước tuổi củ.