Sâm Bố Chính có nhiều tên khác: sâm thổ hào là tên đồng nghĩa phổ biến trong sách dược liệu, sâm Tà Đùng là tên thương mại của sâm Bố Chính trồng quanh hồ Tà Đùng, nhân sâm Phú Yên và sâm báo là những tên được một số tài liệu ghi lại. Ngược lại, có những tên nghe rất giống như thổ sâm, thổ cao ly sâm hay sâm đất lại thường chỉ những cây khác hẳn.
Với người mua, tên gọi là chỗ dễ nhầm nhất, vì cùng một cây có thể mang ba bốn tên tuỳ vùng, còn một tên lại có thể bị dùng cho hai ba cây. Bài này gom các tên hay gặp, nói rõ tên nào là sâm Bố Chính, tên nào cần hỏi lại, và cách hỏi để biết mình đang mua cây gì.
Vì sao một cây có nhiều tên
Tên cây thuốc ở Việt Nam thường gắn với nơi chốn: cây được biết đến ở đâu, được mang đi bán từ đâu, thì người mua ở xa gọi theo tên nơi đó. Sâm Bố Chính có tên theo vùng Bố Chính ở phía bắc Quảng Bình cũ; theo sách của Đỗ Tất Lợi, tên sâm thổ hào lấy theo địa danh Thổ Hào ở Nghệ An, nơi cây cũng mọc. Khi cây được đem trồng ở những vùng mới, những tên mới lại xuất hiện theo vùng trồng, như sâm Tà Đùng. Mỗi tên vì thế mang một lớp lịch sử: nơi cây được biết đến sớm, nơi cây được mang tới, nơi cây được bán nhiều.
Ngoài tên theo đất, còn có tên theo cách người bán muốn giới thiệu. Chữ "nhân sâm" được gắn vào để gợi giá trị; chữ "ginseng" được dùng trong tên tiếng Anh để người nước ngoài dễ hình dung. Những tên kiểu này không sai hẳn về lịch sử, nhưng dễ làm người mua tưởng cây thuộc nhóm nhân sâm.
Ở miền Nam, cách phát âm khiến chữ "Bố Chính" thường được viết thành "Bố Chánh". Hai cách viết chỉ cùng một cây, giống như nhiều tên địa danh khác có hai cách viết Bắc, Nam song song. Tên vùng đất và cách viết đúng tên địa danh là chủ đề riêng của trang bochinh.com.
Bảng tên gọi: tên nào là sâm Bố Chính, tên nào cần hỏi lại
Bảng gom những tên hay gặp ở chợ, trên mạng và trong sách. Cột cuối là việc người mua nên làm khi nghe tên đó. Bảng không nhằm phân xử tên nào "đúng" về mặt lịch sử, chỉ giúp bạn biết mình đang mua cây gì.
| Tên nghe được | Thường chỉ cây gì | Người mua nên làm gì |
|---|---|---|
| Sâm Bố Chính, sâm Bố Chánh | Sâm Bố Chính (Abelmoschus sagittifolius) | Đúng tên; vẫn xem củ và nhãn |
| Sâm thổ hào, thổ hào sâm | Sâm Bố Chính, tên đồng nghĩa trong sách dược liệu | Đúng tên; hỏi nơi trồng |
| Sâm Tà Đùng | Sâm Bố Chính trồng quanh hồ Tà Đùng, Lâm Đồng | Tên vùng trồng; hỏi cơ sở cụ thể |
| Nhân sâm Phú Yên | Một số tài liệu ghi là tên khác của sâm Bố Chính | Hỏi loài; chữ "sâm Phú Yên" ngoài chợ có thể chỉ cây khác |
| Sâm báo | Một số tài liệu dùng cho sâm Bố Chính, có tài liệu dùng cho một dạng gần gũi | Hỏi tên khoa học mà người bán dựa vào |
| Thổ sâm, thổ cao ly sâm, sâm đất | Thường là cây khác, hay gặp nhất là Talinum paniculatum | Không phải sâm Bố Chính; đừng nhầm vì chữ "thổ" |
| Sâm nam, sâm trắng | Tên chung, có thể là nhiều cây | Hỏi rõ loài trước khi mua |
Ba dòng đầu là tên chắc chắn chỉ sâm Bố Chính. Hai dòng giữa là tên có ghi trong tài liệu nhưng ngoài thị trường có thể bị dùng cho cây khác. Ba dòng cuối là những tên bạn nên dừng lại và hỏi. Bảng ghi "thường chỉ" vì tên dân gian thay đổi theo vùng; tên khoa học trên nhãn vẫn là căn cứ chắc nhất.
Chỗ nhầm nguy hiểm nhất: "thổ hào" và "thổ sâm"
Chữ "thổ" xuất hiện trong cả "sâm thổ hào" lẫn "thổ sâm", "thổ cao ly sâm", nên người mua nghe qua dễ nghĩ đây là cùng một thứ. Thực tế, sâm thổ hào là sâm Bố Chính, cây họ Bông, củ trắng nhầy. Còn thổ cao ly sâm, ở nhiều nơi gọi là sâm đất hay sâm mồng tơi, thường là cây Talinum paniculatum, thân mọng nước, lá dày bóng, hoa nhỏ màu hồng tím, rễ phình có vỏ nâu. Rễ cây này từng bị dùng làm hàng giả nhân sâm vì dáng củ gần giống.
Hai cây khác nhau hoàn toàn về họ, về hình dáng và về cách dùng dân gian. Nếu bạn định mua sâm thổ hào mà người bán đưa ra củ vỏ nâu, có dáng như củ nhân sâm nhỏ, không nhầy khi cắt, hãy dừng lại và hỏi lại tên. Một mẹo nhỏ: ngâm một lát trong nước ấm, lát sâm Bố Chính sẽ tiết nhầy rõ, còn rễ Talinum không nhầy theo cách đó.
Chữ "sâm đất" còn được dùng cho vài cây khác tuỳ vùng. Mục đẳng sâm và những cây gọi là sâm của Sâm Quý có bài riêng về các cây này; ở đây chỉ cần nhớ sâm đất không phải là tên khác của sâm Bố Chính.
Cũng nên cảnh giác với những gói "sâm các loại" trộn lát nhiều cây với nhau. Khi đã thái lát và phơi khô, rễ sâm Bố Chính, rễ thổ cao ly sâm và vài loại rễ khác có thể trông khá giống nhau dưới đáy túi. Gói hàng ghi một tên mà bên trong có nhiều kiểu lát khác màu, khác độ dày, khác độ nhầy khi ngâm là dấu hiệu nên hỏi lại hoặc đổi nơi mua. Với sâm Bố Chính, lát cùng một mẻ thường khá đồng đều về màu.
Chữ "Vietnamese ginseng" và những bản dịch dễ gây hiểu sai
Trong tài liệu khoa học tiếng Anh, cụm "Vietnamese ginseng" thường được dùng để chỉ sâm Ngọc Linh, tức loài Panax vietnamensis. Vì vậy, khi một sản phẩm sâm Bố Chính ghi trên bao bì tiếng Anh là "Vietnamese ginseng", người đọc quốc tế hoặc người mua quen tra cứu dễ hiểu đó là sâm Ngọc Linh. Có thể nhà sản xuất chỉ muốn nói "sâm của Việt Nam", nhưng kết quả là một sự nhầm lẫn giữa hai loài rất khác nhau.
Những bản dịch máy cũng góp phần làm rối. Tên "sâm Bố Chính" qua phần mềm dịch có thể thành "Bo Chinh ginseng", "Vietnamese ginseng", thậm chí chỉ còn "ginseng". Khi người Việt ở nước ngoài mua hàng qua các trang bán lẻ quốc tế, hoặc người nước ngoài mua sâm làm quà từ Việt Nam, những tên dịch này dễ dẫn tới mua nhầm.
Nếu bạn mua để gửi người thân ở nước ngoài, hãy ghi rõ trên gói quà cả tên tiếng Việt, tên khoa học và một dòng giải thích ngắn rằng đây là cây họ Bông, không phải nhân sâm. Nếu bạn mua hàng có tên tiếng Anh, đọc tên khoa học là cách duy nhất để chắc chắn.
Tên thương mại và tên tiếng Anh: đọc thế nào
"Sâm Tà Đùng". Là tên theo vùng trồng, chỉ sâm Bố Chính trồng quanh hồ Tà Đùng. Tên này hữu ích để biết nơi trồng, nhưng không phải tên loài, và cũng không phải một giống riêng được công nhận. Bài "sâm Tà Đùng là gì" ở trang tadungginseng.com giải thích rõ.
"Bố Chính ginseng", "Tà Đùng ginseng". Chữ ginseng trong tiếng Anh thường gợi tới chi Panax. Khi gặp tên này trên sản phẩm sâm Bố Chính, hiểu đó là cách gọi thương mại, không phải xác nhận cây thuộc nhóm nhân sâm. Người mua nước ngoài và người tra cứu bằng tiếng Anh là những người dễ hiểu sai nhất ở chỗ này.
"Nhân sâm Việt", "nhân sâm Phú Yên". Chữ nhân sâm gắn vào để gợi giá trị. Với người mua, đây là tín hiệu nên hỏi thêm loài. "Nhân sâm Việt" đôi khi lại được dùng cho sâm Ngọc Linh, nên rất dễ lẫn.
Tên khoa học trên nhãn. Abelmoschus sagittifolius là tên thường dùng trong tài liệu dược liệu Việt Nam; tên đồng nghĩa cũ là Hibiscus sagittifolius. Thấy một trong hai tên này, bạn biết chắc là sâm Bố Chính. Không thấy tên nào, hỏi người bán vì sao nhãn không ghi.
Cách hỏi để biết đang mua cây gì khi tên gọi không rõ
Khi người bán dùng một tên bạn chưa chắc, đi theo các bước sau. Không cần kiến thức thực vật, chỉ cần quan sát và hỏi:
- Hỏi thẳng: cây này còn gọi là gì, có phải sâm Bố Chính không? Người bán thật hàng thường trả lời ngay và kể thêm được tên khác.
- Xin xem một củ nguyên hoặc ảnh cây ngoài vườn. Sâm Bố Chính có hoa năm cánh màu hồng đỏ, lá ngọn hình mũi tên, củ trắng ngà.
- Cắt hoặc bẻ một củ nhỏ: sâm Bố Chính nhầy rõ ở mặt cắt, gần như không mùi.
- Với hàng đóng gói, tìm tên loài trong phần thành phần; tên khoa học là căn cứ chắc nhất.
- Nếu người bán nói vòng vo, gộp nhiều tên vào một, hoặc khẳng định "sâm nào cũng như nhau", chọn nơi khác.
Cách thử bằng mắt và tay chỉ là sơ bộ. Với hàng mua số lượng lớn, phiếu kiểm nghiệm định danh dược liệu của một phòng thử nghiệm mới là căn cứ đủ mạnh. Phiếu đó nên ghi rõ tên mẫu, tên phòng thử nghiệm, ngày thử và kết luận về loài; một tờ chỉ ghi chỉ tiêu vi sinh không nói gì về việc đây có đúng là sâm Bố Chính hay không.
Tên gọi và lời dặn sức khoẻ
Nhầm tên không chỉ là chuyện mua hớ. Khi bạn hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về việc dùng "sâm", họ cần biết đúng cây. Nói "sâm thổ hào" mà người nghe hiểu thành "thổ sâm", hay nói "nhân sâm Phú Yên" mà người nghe hiểu thành nhân sâm, là đưa cho họ một thông tin sai từ đầu.
Vì vậy, khi trong nhà có người đang điều trị bệnh, mang thai, cho con bú, hay có trẻ nhỏ, hãy mang theo bao bì hoặc ảnh chụp củ khi đi hỏi, nói tên đầy đủ kèm tên khoa học nếu có. Sâm Quý không nêu công dụng chữa bệnh hay lượng dùng cho loại sâm nào. Một tên gọi đúng, kèm bao bì thật, giúp cuộc trao đổi với người có chuyên môn ngắn gọn và chính xác hơn nhiều.
Cách dùng sâm Bố Chính trong bữa ăn và những lưu ý cho từng nhóm người dùng đã có ở trang samtadung.com. Những gì về cây, nhận dạng ngoài vườn và lịch sử các tên gọi được trang bochinh.com viết kỹ hơn. Đọc trước khi mua giúp bạn nhận ra tên lạ ngay khi nghe, thay vì về nhà mới tra.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào và sâm Bố Chính có khác nhau không?
Theo sách dược liệu Việt Nam, đây là hai tên của cùng một cây, Abelmoschus sagittifolius. Tên thổ hào lấy theo địa danh Thổ Hào ở Nghệ An. Khi mua, gọi tên nào cũng được, miễn người bán xác nhận đúng loài.
Thổ cao ly sâm có phải sâm Bố Chính không?
Không. Thổ cao ly sâm thường chỉ cây Talinum paniculatum, thân mọng nước, hoa nhỏ màu hồng tím, rễ vỏ nâu. Cây này khác họ, khác hình dáng với sâm Bố Chính và từng bị dùng giả nhân sâm.
Sâm Phú Yên có phải sâm Bố Chính không?
Một số tài liệu ghi "nhân sâm Phú Yên" là tên khác của sâm Bố Chính. Nhưng chữ "sâm Phú Yên" ngoài thị trường có thể được dùng cho cây khác. Hỏi tên loài trước khi mua; mục sâm mang tên vùng của Sâm Quý có bài riêng.
Sâm Bố Chánh và sâm Bố Chính có phải một không?
Có. "Bố Chánh" là cách viết theo phát âm miền Nam của "Bố Chính". Hai cách viết cùng chỉ một cây, cùng gắn với vùng đất Bố Chính xưa nay thuộc tỉnh Quảng Trị.
Vì sao sản phẩm sâm Bố Chính lại ghi chữ ginseng?
Đó là cách gọi thương mại trong tên tiếng Anh để người nước ngoài dễ hình dung. Về thực vật, ginseng thường chỉ chi Panax, còn sâm Bố Chính thuộc họ Bông. Đọc tên loài trong thành phần để biết chắc.