Sâm Mỹ (Panax quinquefolius) nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES, nên củ nguyên, củ thái lát và phần của củ khi buôn bán qua biên giới phải có giấy phép CITES. Chú giải đi kèm loài này giới hạn phạm vi kiểm soát vào dạng rễ; các thành phẩm chế biến như bột, viên, chiết xuất, nước uống, trà, kẹo thường nằm ngoài phạm vi. Ngoài sâm Mỹ, nhân sâm Panax ginseng chỉ có quần thể của Liên bang Nga được đưa vào Phụ lục II.
Với người mua ở Việt Nam, điều này giải thích vì sao lô sâm Mỹ củ nhập chính ngạch đi kèm bộ giấy tờ dày hơn hộp viên sâm, và vì sao "xách tay vài ký củ sâm Mỹ" không đơn giản như mang một hộp trà. Bài này đi qua CITES là gì ở mức người mua cần, chú giải của sâm đọc thế nào, sâm trồng và sâm hoang Bắc Mỹ được đối xử ra sao, và giấy tờ nên hỏi khi mua.
CITES với sâm: nói ngắn cho người mua
CITES là Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp, có hiệu lực từ năm 1975; Việt Nam là thành viên từ năm 1994. Công ước không điều chỉnh việc mua bán trong một nước, mà điều chỉnh việc hàng đi qua biên giới: xuất khẩu, nhập khẩu, tái xuất. Các loài được xếp vào ba phụ lục; Phụ lục II gồm những loài chưa bị đe doạ tuyệt chủng ngay nhưng có thể bị nếu buôn bán không được kiểm soát.
Với loài ở Phụ lục II, nước xuất khẩu phải cấp giấy phép xuất khẩu sau khi cơ quan khoa học của họ xác nhận việc xuất không gây hại cho sự tồn tại của loài, và hàng có nguồn gốc hợp pháp. Nước nhập khẩu kiểm giấy phép đó khi hàng vào. Ở Việt Nam, đầu mối là Cơ quan quản lý CITES Việt Nam, thuộc bộ quản lý nông nghiệp và lâm nghiệp; sau đợt hợp nhất năm 2025 là Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
Sâm Mỹ được đưa vào Phụ lục II từ khi Công ước có hiệu lực, chủ yếu vì quần thể sâm hoang ở rừng miền đông Bắc Mỹ bị đào để xuất sang châu Á suốt hai thế kỷ.
Phụ lục II không có nghĩa là cấm
Một hiểu lầm phổ biến là "có tên trong CITES thì cấm buôn". Thực tế, chỉ Phụ lục I mới gần như cấm buôn bán thương mại quốc tế với cá thể từ tự nhiên. Phụ lục II là cơ chế cho phép buôn bán nhưng có kiểm soát: mỗi lô hàng phải có giấy, và nước xuất phải chứng minh việc xuất không làm hại quần thể. Nhờ cơ chế này, hàng nghìn tấn sâm Mỹ trồng vẫn đi sang châu Á mỗi năm một cách hợp pháp.
Ngược lại, "được phép buôn" cũng không có nghĩa là thủ tục chỉ là hình thức. Giấy CITES gắn với từng lô, ghi loài, khối lượng, nguồn gốc, nước xuất, nước nhập. Hàng không khớp giấy, giấy đã dùng cho lô khác, giấy hết hạn đều là lý do để cơ quan chức năng giữ hàng lại. Với người mua, hiểu điều này giúp bạn không hoảng khi nghe chữ CITES, mà cũng không xem nhẹ nó.
Chú giải của sâm: dạng nào bị kiểm soát
CITES cho phép mỗi loài có một chú giải, nói rõ bộ phận hoặc dạng hàng nào chịu kiểm soát. Với sâm Mỹ và quần thể nhân sâm của Nga, chú giải hướng vào rễ. Bảng dưới diễn giải theo nguyên lý; chú giải có thể được sửa ở các kỳ họp, nên cần kiểm bản hiện hành.
| Dạng hàng | Thường thuộc phạm vi CITES? | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|
| Củ nguyên, tươi hoặc khô | Có | Dạng chịu kiểm soát rõ nhất |
| Củ thái lát | Có | Thái lát không làm hàng ra khỏi phạm vi |
| Rễ con, đầu củ, mẩu củ | Có | Là "phần của rễ" |
| Bột, viên nang, viên nén | Thường không | Đã là thành phẩm chế biến |
| Cao, chiết xuất, nước uống, trà, kẹo | Thường không | Đã là thành phẩm chế biến |
| Lá, hoa, hạt | Tuỳ chú giải hiện hành | Cần kiểm riêng, đặc biệt với hạt giống |
Chú giải giải thích vì sao trong cùng một cửa hàng, hũ sâm lát nhập khẩu và hộp viên sâm có thể đi theo hai bộ thủ tục khác nhau. Nó cũng là lý do người bán đôi khi nghiền hoặc ép củ thành dạng khác: thủ tục nhẹ hơn, nhưng người mua lại khó kiểm loài hơn.
Vì sao sâm hoang Bắc Mỹ từng bị khai thác mạnh
Câu chuyện bắt đầu từ đầu thế kỷ XVIII. Một giáo sĩ dòng Tên ở Trung Hoa là Pierre Jartoux gửi về châu Âu bản mô tả cây nhân sâm; năm 1716, giáo sĩ Joseph-François Lafitau đọc bản mô tả ấy và tìm thấy một cây tương tự trong rừng gần Montréal. Từ đó, rễ sâm hoang ở rừng miền đông Bắc Mỹ trở thành hàng xuất sang Trung Hoa qua các công ty buôn của Pháp, rồi của Anh. Năm 1784, con tàu buôn đầu tiên của Mỹ sang Quảng Châu cũng chở theo sâm trong khoang.
Suốt hai thế kỷ sau, sâm hoang được đào ở nhiều bang miền núi Appalachia và vùng Ngũ Đại Hồ. Đến khi CITES ra đời, quần thể đã suy giảm rõ ở nhiều nơi. Song song, nghề trồng sâm ruộng dưới giàn che phát triển ở Wisconsin, rồi Ontario và British Columbia, và dần chiếm phần lớn sản lượng xuất khẩu.
Hiểu lịch sử này giúp bạn đọc đúng lời rao "sâm hoang Mỹ": phần sâm hoang còn được phép thu hái hiện nay là lượng nhỏ, chịu quy định chặt, không phải nguồn hàng dồi dào như những tấm ảnh rao bán gợi ra.
Sâm trồng và sâm hoang Bắc Mỹ được đối xử ra sao
Sâm trồng vẫn cần giấy CITES. Phụ lục II áp cho loài, nên củ sâm Mỹ trồng ruộng khi xuất khẩu vẫn cần giấy phép; chỉ là thủ tục với hàng trồng cấy nhân tạo thường đơn giản hơn vì không ảnh hưởng tới quần thể hoang.
Sâm hoang bị siết chặt hơn nhiều. Ở Mỹ, việc thu hái sâm hoang chịu quy định của từng bang về mùa thu hái, tuổi tối thiểu của cây, nghĩa vụ gieo lại hạt và chứng nhận trước khi xuất. Ở Canada, sâm hoang được bảo vệ theo luật về loài nguy cấp của nước này, nên sâm Canada bán ra thị trường hầu hết là sâm trồng.
Sâm "bán hoang" là vùng xám. Đây là sâm gieo hạt dưới tán rừng rồi để tự lớn. Cách xếp loại nhóm này cho mục đích xuất khẩu tuỳ quy định nước xuất, có nơi xếp gần với sâm hoang. Người mua nên hiểu chữ "wild simulated" hay "bán hoang" là cách trồng, không phải cây mọc tự nhiên.
Giá cao không có nghĩa là hoang. Ở thị trường Việt Nam, chữ "sâm hoang Mỹ" xuất hiện khá nhiều so với lượng sâm hoang thật được phép xuất. Gặp lời rao này, câu hỏi đầu tiên là giấy CITES ghi nguồn gốc là gì.
Mua sâm Mỹ củ ở Việt Nam: hỏi gì cho đúng
Người mua lẻ không phải người làm thủ tục CITES, nhưng có quyền hỏi để biết hàng mình mua có đi đúng đường không:
- Hỏi hàng nhập chính ngạch hay xách tay. Hàng nhập chính ngạch dạng củ có hồ sơ nhập khẩu, trong đó có giấy CITES của nước xuất.
- Hỏi tên loài trên giấy tờ: phải là Panax quinquefolius cho sâm Mỹ, sâm Canada. Nếu giấy ghi loài khác hoặc không ghi loài, đó là dấu hiệu lệch.
- Hỏi nguồn gốc ghi trên giấy: trồng cấy nhân tạo hay hoang dã. Phần lớn hàng hợp pháp là sâm trồng.
- Đối chiếu nhãn phụ tiếng Việt với hàng: tên sản phẩm, xuất xứ, đơn vị nhập khẩu.
- Giữ hoá đơn mua hàng, ảnh nhãn, để có căn cứ khi cần khiếu nại.
Năm bước này không chứng minh chất lượng củ, nhưng giúp bạn loại ra phần lớn hàng không rõ nguồn và hàng bị kể chuyện sai về chữ "hoang".
Xách tay sâm Mỹ về Việt Nam: chỗ hay bị bỏ qua
Nhiều người mua sâm Mỹ trong chuyến đi rồi mang về làm quà. CITES có quy định riêng cho đồ dùng cá nhân và vật dụng gia đình, cho phép mang một lượng hạn chế mà không cần giấy phép đầy đủ, nhưng với sâm Mỹ, mức được miễn và điều kiện áp dụng do Công ước và từng nước quy định, có thể thay đổi. Lượng vượt mức cá nhân, hoặc mang đi để bán, thì phải làm thủ tục như hàng thương mại.
Bên cạnh CITES còn có hai lớp nữa: kiểm dịch thực vật với củ tươi, củ còn đất, và quy định hải quan về hành lý. Cả ba lớp độc lập với nhau; có giấy này không thay được giấy kia. Trước chuyến đi, bạn nên kiểm trang của cơ quan quản lý CITES và hải quan cả nước đi lẫn nước về, vì hai bên có thể quy định khác nhau.
Một tình huống hay gặp: người thân ở Mỹ gửi sâm về qua đường bưu chính. Với hàng gửi, bên gửi khai báo ở nước đi, bên nhận làm thủ tục ở nước đến; củ sâm thuộc phạm vi CITES, lượng lớn hoặc khai là hàng tặng nhưng có dấu hiệu kinh doanh, rất dễ bị giữ lại để làm rõ giấy tờ. Hỏi trước dịch vụ chuyển phát về loại hàng họ nhận và hồ sơ cần kèm là cách tránh mất thời gian.
Nếu mua để biếu, dạng thành phẩm có nhãn rõ ràng thường ít vướng thủ tục hơn củ tươi. Dù dạng nào, người nhận đang dùng thuốc, có bệnh nền, có thai vẫn cần hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng.
Những loài sâm khác và CITES
Không phải loài sâm nào cũng nằm trong CITES. Tóm theo hiểu biết phổ biến tại thời điểm viết, bạn cần kiểm danh sách hiện hành trên trang chính thức của Công ước:
- Sâm Mỹ (Panax quinquefolius): Phụ lục II, kèm chú giải về rễ.
- Nhân sâm (Panax ginseng): chỉ quần thể của Liên bang Nga thuộc Phụ lục II; sâm trồng ở Hàn Quốc, Trung Quốc không thuộc diện này.
- Sâm Ngọc Linh và các loài sâm bản địa Việt Nam: được bảo vệ chủ yếu bằng luật trong nước như danh mục thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; muốn mang ra nước ngoài vẫn cần giấy tờ nguồn gốc và có thể cần thủ tục với cơ quan CITES Việt Nam.
- Tam thất bắc (Panax notoginseng): là cây trồng phổ biến, thường không nằm trong các phụ lục; vẫn chịu kiểm dịch và quy định dược liệu khi nhập.
Danh sách phụ lục được xem xét lại ở mỗi kỳ Hội nghị các bên, khoảng ba năm một lần. Một thông tin đúng năm trước có thể không còn đúng năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Mua sâm Mỹ lát đóng hũ ở cửa hàng trong nước, người mua có phải xin giấy CITES không?
Không. CITES điều chỉnh hàng qua biên giới, nghĩa vụ thủ tục nằm ở bên nhập khẩu. Người mua trong nước chỉ nên hỏi cửa hàng hàng có nhập chính ngạch không và giữ hoá đơn, nhãn phụ để có căn cứ khi cần.
Vì sao chỉ sâm Nga mà không phải sâm Hàn nằm trong CITES?
Quần thể nhân sâm hoang ở vùng Viễn Đông của Nga nhỏ và bị khai thác mạnh, nên được đưa vào phụ lục. Sâm Hàn, sâm Trung Quốc trên thị trường hầu hết là sâm trồng quy mô lớn và không được liệt kê. Danh sách có thể thay đổi, cần kiểm bản hiện hành.
Giấy CITES của nước xuất khẩu có giá trị bao lâu?
Giấy phép xuất khẩu CITES thường có thời hạn hiệu lực giới hạn kể từ ngày cấp, và chỉ dùng cho một lô hàng. Thời hạn cụ thể theo quy định của Công ước và nước cấp; người nhập khẩu phải dùng giấy trong thời hạn đó.
Sâm Mỹ hoang có được bán ở Việt Nam không?
Sâm hoang Bắc Mỹ có thể được xuất khẩu hợp pháp khi nước xuất cấp giấy CITES và chứng nhận theo quy định của họ. Lượng này rất nhỏ so với sâm trồng. Nếu người bán nói hàng là sâm hoang, bạn nên hỏi giấy CITES ghi nguồn gốc gì.
Bột sâm Mỹ không thuộc CITES thì có cần giấy tờ gì khi nhập không?
Vẫn cần. Thành phẩm sâm khi nhập khẩu phải theo quy định về an toàn thực phẩm hoặc dược liệu, nhãn phụ tiếng Việt, và có thể cả kiểm tra chuyên ngành. Ra khỏi phạm vi CITES không có nghĩa là ra khỏi mọi thủ tục.
Nếu sâm Mỹ không có giấy CITES khi nhập thì sao?
Hàng thuộc phạm vi CITES mà không có giấy phép hợp lệ có thể bị giữ lại, tịch thu hoặc xử lý theo quy định của nước nhập. Với người mua lẻ, đó là lý do nên chọn hàng có nguồn nhập rõ ràng thay vì hàng trôi nổi giá rẻ.