Người hay mất ngủ hoặc dễ hồi hộp nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại sâm chi Panax nào, vì khó ngủ, bồn chồn, tim đập nhanh là những phản ứng hay được ghi nhận nhất khi dùng sâm. Điều này đúng với nhân sâm Hàn, sâm Mỹ và cả sâm Ngọc Linh; chưa có loại nào được chứng minh là "không gây mất ngủ". Đổi sang loại được gọi là mát cũng không phải cách xử lý đã được kiểm chứng.
Sâm cũng không phải cách chữa mất ngủ. Mất ngủ và hồi hộp có rất nhiều nguyên nhân, từ thói quen sinh hoạt, căng thẳng, thuốc đang dùng cho tới bệnh tuyến giáp, bệnh tim. Bài này giúp người thuộc nhóm này hiểu vì sao cần thận trọng, loại và dạng sâm nào cần được hỏi kỹ hơn, và nên hỏi bác sĩ những gì. Bài không đưa liều và không chẩn đoán.
Vì sao sâm hay bị nhắc tới cùng chuyện mất ngủ
Trong các tài liệu về an toàn của nhân sâm, khó ngủ là một trong những phản ứng không mong muốn được nhắc thường xuyên nhất, cùng với nhức đầu, bồn chồn và rối loạn tiêu hoá. Đa phần các phản ứng này được ghi nhận khi dùng lượng lớn, dùng kéo dài, hoặc dùng cùng các chất kích thích khác như cà phê, trà đặc.
Cơ chế chính xác chưa được hiểu đầy đủ. Các nhà nghiên cứu cho rằng nhóm hoạt chất saponin của sâm có thể tác động lên hệ thần kinh và hệ nội tiết theo nhiều hướng, có hướng làm tỉnh táo hơn. Từ cuối những năm 1970 đã có báo cáo mô tả tình trạng bồn chồn, mất ngủ ở người dùng sâm lượng lớn kéo dài, dù cách làm của báo cáo ấy về sau bị phê bình nhiều. Điểm chung các nguồn đồng ý là: phản ứng phụ thuộc lượng dùng, thời gian dùng và người dùng.
Với người vốn đã khó ngủ, chỉ cần một tác động nhỏ cũng đủ làm giấc ngủ xấu thêm. Với người hay hồi hộp, cảm giác tim đập nhanh sau khi dùng sâm có thể khiến họ lo lắng, và lo lắng lại làm khó ngủ hơn. Đó là lý do nhóm này được khuyên hỏi trước, chứ không phải vì sâm "độc". Cũng cần nói công bằng: nhiều người dùng sâm lượng vừa phải không thấy ảnh hưởng gì tới giấc ngủ. Vấn đề là bạn không biết trước mình thuộc nhóm nào, và người đã sẵn khó ngủ thì cái giá của việc thử sai cao hơn người khác.
Loại và dạng nào cần hỏi kỹ hơn
Bảng dưới không xếp hạng loại nào an toàn hơn. Nó chỉ ra những dạng thường chứa nhiều hoạt chất trong lượng nhỏ, hoặc hay được dùng kèm chất kích thích, để bạn biết cần hỏi bác sĩ cụ thể về món nào.
| Loại hoặc dạng | Vì sao cần hỏi kỹ | Điều nên hỏi |
|---|---|---|
| Cao hồng sâm, tinh chất cô đặc | Nhiều hoạt chất trong một thìa nhỏ, dễ dùng quá tay | Có nên dùng không, nếu có thì lượng và giờ dùng |
| Nước sâm, trà sâm có thêm cà phê hoặc caffeine | Tác động của caffeine cộng thêm phần sâm | Có nên tránh hẳn dạng có caffeine không |
| Nước tăng lực có chữ sâm | Phần lớn tác động tỉnh táo đến từ caffeine và đường | Người mất ngủ có nên tránh nhóm đồ uống này không |
| Củ hoặc lát sâm ngậm nhai | Khó ước lượng, người dùng hay ngậm thêm khi mệt | Nếu dùng thì nên hạn chế ở mức nào |
| Sâm Mỹ được rao là mát | Vẫn là Panax, vẫn có thể ảnh hưởng giấc ngủ | Cách xếp mát có liên quan gì tới tình trạng của mình không |
| Sâm Ngọc Linh | Nghiên cứu trên người còn hạn chế | Có dữ liệu an toàn nào cho người mất ngủ không |
Một điểm hay bị bỏ qua là chính đồ uống đi kèm. Người pha sâm với trà đặc, uống cùng cà phê sáng, hoặc dùng nước sâm đóng chai có caffeine thì khó biết thứ gì đang làm mình mất ngủ. Ghi lại đủ những thứ uống trong ngày giúp bác sĩ tách được nguyên nhân. Nếu có thể, trong thời gian được cho dùng thử, nên giữ sâm ở dạng đơn lẻ, không pha trộn với đồ uống khác.
Mất ngủ, hồi hộp có thể đến từ đâu khác
Thói quen sinh hoạt. Giờ ngủ thất thường, dùng điện thoại khuya, uống cà phê, trà sau buổi chiều, ăn quá no buổi tối. Đây là nhóm nguyên nhân phổ biến và cũng dễ điều chỉnh nhất.
Căng thẳng, lo âu. Áp lực công việc, chuyện gia đình, nỗi lo kéo dài. Hồi hộp và mất ngủ là biểu hiện hay gặp, cần được nhìn nhận đúng chứ không che bằng sản phẩm bồi bổ.
Thuốc đang dùng. Một số thuốc có thể gây khó ngủ hoặc hồi hộp. Dược sĩ có thể giúp xem lại danh sách thuốc và giờ uống.
Bệnh lý. Bệnh tuyến giáp, rối loạn nhịp tim, ngưng thở khi ngủ, đau mạn tính và nhiều bệnh khác có thể biểu hiện bằng mất ngủ hoặc tim đập nhanh. Những tình trạng này cần được bác sĩ khám.
Thay đổi theo tuổi và giai đoạn. Giai đoạn tiền mãn kinh, tuổi cao, thai kỳ đều có thể làm giấc ngủ thay đổi. Riêng phụ nữ mang thai được khuyên tránh tự dùng sâm.
Chất kích thích khác. Rượu buổi tối, thuốc lá, đồ uống tăng lực, thuốc giảm cân không rõ nguồn đều có thể làm giấc ngủ chập chờn hoặc gây tim đập nhanh. Nếu đang dùng những thứ này, khó nói sâm có phải là thủ phạm hay không cho tới khi gạt bớt chúng ra.
Đổi sang "sâm mát" có phải là cách xử lý không
Lời khuyên hay nghe nhất khi ai đó than uống sâm bị mất ngủ là "đổi sang sâm Mỹ cho mát". Lời khuyên này dựa trên cách xếp ấm mát của y học cổ truyền, trong đó nhân sâm Hàn được xếp ấm và sâm Mỹ được xếp mát. Nhưng cách xếp ấy không phải kết quả của nghiên cứu về giấc ngủ.
Sâm Mỹ và nhân sâm Hàn là hai loài cùng chi, thành phần saponin có khác nhau về tỷ lệ, nhưng vẫn là cùng một nhóm hoạt chất. Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để nói đổi loài là hết mất ngủ. Có người đổi xong thấy đỡ, có thể vì loại mới được dùng lượng ít hơn, dạng nhẹ hơn, hoặc vì họ tự đổi giờ dùng cùng lúc.
Cách đúng khi đã có phản ứng là dừng, theo dõi giấc ngủ trở lại ra sao, rồi hỏi bác sĩ. Nếu bác sĩ cho dùng lại, họ sẽ cân nhắc loại, dạng, lượng và giờ. Tự đổi loại để dùng tiếp ngay chỉ làm khó cho việc tìm nguyên nhân thật.
Còn một lý do nữa để không vội đổi: nếu mất ngủ thật ra đến từ một nguyên nhân khác trùng thời điểm, như một đợt căng thẳng hay một loại thuốc mới, thì đổi loại sâm sẽ khiến bạn tưởng đã tìm ra vấn đề trong khi nguyên nhân thật vẫn còn đó.
Nếu bác sĩ đồng ý cho dùng: theo dõi thế nào
Một số người mất ngủ nhẹ vẫn được bác sĩ cho dùng sâm sau khi đánh giá, nhất là khi nguyên nhân mất ngủ đã rõ và đang được xử lý. Khi đó, việc theo dõi giúp phát hiện sớm nếu sâm làm giấc ngủ xấu đi.
- Ghi nhật ký giấc ngủ một tuần trước khi bắt đầu: giờ lên giường, giờ ngủ được, số lần thức giấc, cảm giác buổi sáng.
- Bắt đầu với loại và lượng bác sĩ đã đồng ý, dùng vào giờ bác sĩ khuyên, thường không phải buổi tối.
- Giữ nguyên các thứ khác trong tuần đầu, như cà phê, trà, giờ ngủ, để biết thay đổi nếu có là do sâm.
- Tiếp tục ghi nhật ký giấc ngủ, thêm nhịp tim hoặc huyết áp nếu có máy đo ở nhà.
- So hai tuần với nhau. Giấc ngủ xấu đi rõ, tim đập nhanh, bồn chồn thì dừng và báo bác sĩ.
Nhật ký nghe có vẻ phiền, nhưng nó biến cảm giác mơ hồ "hình như uống sâm khó ngủ hơn" thành thông tin bác sĩ dùng được. Ghi trên điện thoại hay trên giấy đều được, miễn đều đặn. Nếu giấc ngủ không đổi sau vài tuần, đó cũng là thông tin có ích cho lần khám tiếp theo.
Những dấu hiệu cần đi khám, không chờ
Một số biểu hiện không nên coi là phản ứng nhẹ với sâm mà cần được khám sớm, dù có liên quan tới sâm hay không:
- Tim đập nhanh kèm đau ngực, khó thở, choáng hoặc ngất.
- Cảm giác tim đập không đều kéo dài hoặc lặp lại nhiều lần.
- Huyết áp đo ở nhà cao bất thường so với mức thường ngày.
- Mất ngủ kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng rõ tới công việc và sinh hoạt.
- Bồn chồn, lo âu tăng dần, khó kiểm soát.
- Bất kỳ phản ứng nào ở người đang dùng thuốc tim mạch, thuốc chống trầm cảm hay thuốc an thần.
Khi đi khám, hãy nói rõ bạn đã dùng loại sâm nào, dạng gì, dùng bao lâu và dùng giờ nào. Mang theo hộp hoặc ảnh nhãn càng tốt. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn có liên quan tới sâm hay không. Nếu bạn có ghi nhật ký giấc ngủ hay số đo nhịp tim ở nhà, mang theo luôn; vài trang ghi chép thật thường có ích hơn nhiều lời kể theo trí nhớ.
Chăm giấc ngủ trước, bàn chuyện sâm sau
Nhiều người tìm đến sâm vì thấy mệt, và mệt lại thường bắt nguồn từ ngủ không đủ. Dùng sâm để bù cho giấc ngủ thiếu dễ thành vòng lặp: sâm giúp tỉnh táo ban ngày, tối khó ngủ hơn, sáng hôm sau lại mệt hơn, lại dùng thêm sâm.
Vì vậy, với người hay mất ngủ, việc nên làm trước là chăm giấc ngủ: giờ ngủ dậy đều đặn, hạn chế cà phê và trà sau buổi trưa, giảm màn hình trước giờ ngủ, phòng ngủ tối và mát, vận động ban ngày. Nếu những điều này không cải thiện, hãy đi khám để tìm nguyên nhân.
Khi giấc ngủ đã ổn hơn và bác sĩ không thấy trở ngại, chuyện có dùng sâm hay không, dùng loại nào, mới thật sự đáng bàn. Đặt thứ tự như vậy giúp bạn không biến một sản phẩm bồi bổ thành nguyên nhân mới của mất ngủ.
Một lưu ý cho người đi mua sâm làm quà: nếu người nhận là người hay than mất ngủ, hồi hộp, hãy nói chuyện với họ hoặc người nhà trước. Đôi khi một món quà khác, hay đơn giản là đưa người ấy đi khám giấc ngủ, mới là điều họ thật sự cần.
Câu hỏi thường gặp
Uống sâm vào buổi tối có làm mất ngủ không?
Nhiều người cho biết dùng sâm buổi tối khiến khó ngủ hơn, và lời khuyên thường gặp là tránh dùng gần giờ ngủ. Tuy vậy, phản ứng khác nhau tuỳ người, loại, dạng và lượng. Người vốn khó ngủ nên hỏi bác sĩ trước và hỏi luôn giờ dùng phù hợp.
Sâm có giúp ngủ ngon hơn không?
Không nên dùng sâm như một cách chữa mất ngủ. Bằng chứng hiện có không ủng hộ điều này, và khó ngủ còn là phản ứng phụ hay được nhắc khi dùng sâm. Mất ngủ kéo dài cần được khám để tìm nguyên nhân, không nên tự xử lý bằng sản phẩm bồi bổ.
Uống sâm thấy tim đập nhanh có nguy hiểm không?
Không thể tự đánh giá mức nguy hiểm tại nhà. Nên dừng sâm và hỏi bác sĩ. Nếu tim đập nhanh kèm đau ngực, khó thở, choáng hay ngất, cần đi khám ngay. Khi khám, nói rõ đã dùng loại sâm nào, bao nhiêu, trong bao lâu.
Người đang uống thuốc ngủ có dùng sâm được không?
Cần hỏi bác sĩ kê thuốc trước. Sâm có thể làm giấc ngủ khó hơn và có ghi nhận về tương tác với một số thuốc tác động lên thần kinh. Không tự tăng thuốc ngủ để bù lại việc dùng sâm khó ngủ.
Ngừng sâm bao lâu thì giấc ngủ trở lại bình thường?
Không có con số chung. Nếu khó ngủ do sâm, nhiều người thấy cải thiện sau khi ngừng, nhưng thời gian khác nhau tuỳ người. Nếu đã ngừng mà giấc ngủ vẫn không cải thiện, nguyên nhân có thể nằm ở chỗ khác và nên đi khám.
Sâm Bố Chính có gây mất ngủ như nhân sâm không?
Sâm Bố Chính là cây khác họ, không thuộc chi Panax nên không thể suy các ghi nhận về nhân sâm sang cho nó. Dữ liệu an toàn của từng cây khác nhau. Người khó ngủ muốn dùng bất kỳ loại nào vẫn nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước.