Nếu đi Hàn Quốc và muốn tự mua nhân sâm, những nơi người ta hay tìm tới là chợ sâm ở Geumsan (tỉnh Chungcheong Nam), chợ dược liệu Gyeongdong ở Seoul và chợ thuốc Yangnyeongsi ở Daegu. Ở đó bạn gặp đủ dạng sâm: sâm tươi bán theo cân, sâm khô, sâm chần, hồng sâm. Muốn mua đúng, bạn cần hiểu vài chữ tiếng Hàn cơ bản, cách người bán tính lượng, cách xem củ tươi và cách giữ củ trong những ngày còn lại của chuyến đi.
Bài này viết cho người tự đi chợ, khác với chuyện nhờ người xách tay. Nó không giới thiệu sạp hay hãng nào và không nêu giá, vì giá thay đổi theo mùa và theo năm. Việc đưa sâm về Việt Nam liên quan tới quy định hải quan và kiểm dịch, phần đó bạn cần kiểm thông tin hiện hành trước khi bay. Những gì viết dưới đây là kinh nghiệm chung, áp dụng được cho hầu hết chợ sâm lớn nhỏ.
Những chợ sâm khách nước ngoài hay ghé
Geumsan. Đây được coi là đầu mối buôn bán sâm lớn nhất Hàn Quốc, có khu chợ sâm, khu bán sâm tươi và chợ dược liệu nằm gần nhau. Sâm từ nhiều tỉnh đổ về đây. Mùa thu có lễ hội nhân sâm, chợ đông hơn và có nhiều sâm mới đào. Geumsan nằm xa Seoul, nên nhiều khách kết hợp với chuyến đi vùng Daejeon gần đó.
Chợ Gyeongdong ở Seoul. Một trong những chợ dược liệu lớn ở thủ đô, có nhiều sạp bán sâm tươi, sâm khô, nấm, rễ, hạt. Thuận tiện cho khách chỉ ở Seoul. Hàng ở đây đa dạng, nhưng chính vì đa dạng mà bạn cần hỏi kỹ từng món là gì.
Chợ Yangnyeongsi ở Daegu. Chợ thuốc truyền thống có lịch sử lâu đời ở miền nam Hàn Quốc, có nhiều cửa hàng dược liệu và sâm. Hợp với khách đi tuyến phía nam.
Chợ ở các vùng sâm khác. Yeongju (vùng Punggi), Ganghwa và một số địa phương có chợ sâm riêng. Đi xa hơn nhưng bạn có dịp thấy ruộng sâm thật và mua gần nơi trồng.
Siêu thị, cửa hàng ở sân bay. Bán chủ yếu hàng đóng hộp đã chế biến. Tiện, có hoá đơn rõ, nhưng không phải nơi để mua sâm tươi theo cân.
Các dạng sâm bày bán và tên gọi tiếng Hàn
Biết tên gọi giúp bạn hỏi đúng thứ mình cần. Cách phiên âm dưới đây là cách đọc gần đúng cho người Việt:
| Tên tiếng Hàn (đọc gần đúng) | Là gì | Lưu ý khi mua |
|---|---|---|
| Susam | Sâm tươi vừa đào, chưa qua chế biến | Hàng tươi, dễ hỏng; cần giữ mát, dùng sớm |
| Misam | Rễ nhánh, rễ nhỏ tách ra từ củ | Rẻ hơn củ nguyên; hợp nấu ăn trong gia đình |
| Baeksam | Sâm trắng, củ đã phơi sấy khô | Hỏi củ có gọt vỏ hay không, độ khô ra sao |
| Taegeuksam | Sâm chần qua nước nóng rồi sấy, màu vàng nâu nhạt | Nằm giữa sâm trắng và hồng sâm về cách làm |
| Hongsam | Hồng sâm, củ hấp rồi sấy, màu nâu đỏ | Thường đóng hộp, đọc kỹ thông tin nhà sản xuất |
| Sanyangsam | Sâm trồng dưới tán rừng | Thường bán nguyên cây, hỏi giấy tờ cơ sở trồng |
Người bán quen khách nước ngoài thường hiểu một vài từ tiếng Anh như "fresh" hay "red ginseng", nhưng dùng đúng tên Hàn sẽ tránh được nhầm lẫn giữa sâm trắng, sâm chần và hồng sâm, ba thứ trông khá giống nhau khi để trong túi.
Ở các chợ dược liệu lớn còn có những thứ rễ khác bày cạnh sâm, như đảng sâm, hoàng kỳ, cát cánh. Khi mua sâm khô hoặc sâm thái lát, hãy hỏi rõ đây có phải nhân sâm không, vì trong túi lát khô những rễ này trông không khác nhau nhiều với người chưa quen.
Hiểu đơn vị chae và kích cỡ củ
Ở chợ sâm Hàn Quốc, sâm tươi hay được tính theo đơn vị chae. Theo cách tính phổ biến ở các chợ sâm, một chae là 750 gam sâm tươi. Bạn có thể hỏi lại người bán cho chắc, vì có nơi bán theo cân thường hoặc theo hộp.
Trong một chae, số củ nhiều hay ít cho biết củ to hay nhỏ. Cùng 750 gam mà chỉ có vài củ thì đó là củ lớn; có hàng chục củ thì là củ nhỏ. Người bán hay xếp sẵn thành từng sọt, từng khay theo cỡ. Ví dụ giả định: một khay ghi "10" nghĩa là khoảng mười củ trong một chae, khay "20" là khoảng hai mươi củ, củ nhỏ hơn.
Củ to thường được chọn làm quà hoặc để nguyên củ, củ nhỏ và rễ nhánh hợp nấu canh, hầm gà, ngâm mật trong gia đình. To hơn không có nghĩa là tốt hơn về thành phần; nó chủ yếu nói về hình thức và cách dùng. Bạn nên chọn cỡ theo mục đích thay vì theo tâm lý "mua to cho đáng".
Tuổi củ cũng là câu hỏi quen thuộc. Người bán thường nói củ bốn năm, năm năm, sáu năm, tiếng Hàn đọc gần như "yuk-nyeon-geun" cho sáu năm. Con số này đến từ thông tin của người trồng; ở chợ bạn khó kiểm, nên đừng trả thêm quá nhiều chỉ vì một con số tuổi.
Xem củ sâm tươi ngay tại sạp
Sâm tươi ở chợ thường để trần hoặc trong khay nhựa, bạn được nhìn và cầm. Những điểm dưới đây giúp bạn chọn trong vài phút:
- Củ chắc, cầm thấy nặng tay so với kích thước. Bóp nhẹ không thấy mềm, nhũn.
- Vỏ màu vàng ngà đều. Tránh củ có nhiều đốm nâu đỏ như gỉ sắt trên vỏ; đây là một dạng rối loạn trên củ sâm, làm củ kém đẹp và có thể ảnh hưởng tới chất lượng.
- Không có vết nứt sâu, vết gãy mới ở thân củ. Vết gãy ở rễ nhánh nhỏ là bình thường, gãy ở thân củ thì dễ thối hơn.
- Không có mùi chua, mùi mốc. Củ tươi có mùi đất và mùi sâm đặc trưng.
- Đất bám vừa phải. Sâm tươi ở chợ thường còn đất; lớp đất giúp củ giữ ẩm. Củ rửa quá sạch, trắng bóng lại khó giữ lâu hơn.
- Cổ rễ còn nguyên. Nếu bạn định cất vài ngày, củ còn cổ rễ ít bị mất nước hơn.
Nếu không nói được tiếng Hàn, bạn có thể chỉ tay vào khay mình chọn và dùng ứng dụng dịch trên điện thoại để hỏi những câu ngắn: củ này mấy năm, trồng ở đâu, đào ngày nào.
Đừng ngại chọn lâu. Ở chợ sâm, khách xem kỹ từng khay là chuyện bình thường. Nếu người bán không cho cầm xem hoặc chỉ muốn đưa hàng đã gói sẵn, bạn có thể đi sang sạp khác; chợ sâm thường có nhiều sạp cạnh nhau.
Giữ sâm tươi trong những ngày còn lại của chuyến đi
Sâm tươi là hàng sống. Mua ngày đầu của chuyến đi mười ngày là chuyện nên tránh, vì củ có thể héo hoặc mốc trước khi về. Tốt nhất là mua vào cuối chuyến.
Khi đã mua, đừng rửa củ. Bọc củ trong giấy báo trắng hoặc giấy thấm, cho vào túi có lỗ thoáng, để chỗ mát. Nếu khách sạn có tủ lạnh, cho vào ngăn mát. Không để củ trong túi ni lông kín ở nhiệt độ phòng, hơi nước đọng lại sẽ làm củ nhanh thối.
Nhiều sạp ở chợ sâm có dịch vụ đóng gói hoặc chế biến tại chỗ, ví dụ thái lát sấy, ngâm mật. Đó là lựa chọn nếu bạn lo củ tươi không chịu được đường xa. Hỏi kỹ thời gian chờ và cách đóng gói trước khi đồng ý.
Về việc mang sâm về Việt Nam: sâm tươi là sản phẩm thực vật, có thể thuộc diện phải kiểm dịch, và hành lý cá nhân có giới hạn về số lượng, giá trị miễn thuế. Quy định của hãng bay, hải quan và kiểm dịch thay đổi theo thời gian, nên bạn hãy kiểm thông tin hiện hành trước chuyến đi; danh mục pháp lý của trang có bài riêng về chuyện mang sâm qua biên giới.
Lễ hội nhân sâm Geumsan: đi xem gì, mua gì
Lễ hội nhân sâm ở Geumsan thường diễn ra vào đầu mùa thu, trùng thời điểm sâm mới đào. Ngày cụ thể đổi theo từng năm, nên bạn hãy xem thông báo chính thức của địa phương trước khi lên lịch. Trong những ngày lễ hội, khu chợ sâm và khu vực xung quanh đông hơn hẳn, có các gian hàng của nông dân, cơ sở chế biến, cùng nhiều hoạt động giới thiệu nghề trồng sâm.
Với khách Việt, giá trị lớn nhất của lễ hội không nằm ở món hàng mua được mà ở chỗ được thấy nghề sâm tận mắt: củ sâm vừa đào còn đất, cách người ta rửa, phân cỡ, xếp khay, cách làm sâm chần, hồng sâm, và có khi được ra ruộng xem mái che, luống sâm. Những điều này giúp bạn hiểu vì sao sâm có giá như vậy, và lần sau đọc lời quảng cáo sẽ tỉnh táo hơn.
Mua sắm trong lễ hội cũng cần bình tĩnh như ngày thường. Không khí đông vui dễ khiến người ta mua nhiều hơn dự định, mua cả những thứ khó mang về như sâm tươi số lượng lớn, đồ ngâm trong chai. Hãy lập danh sách trước: mua cho ai, dạng gì, bao nhiêu, rồi đối chiếu với quy định hành lý trước khi trả tiền.
Mua cho người nhà dùng: hỏi bác sĩ trước khi chọn
Nhiều người mua sâm ở Hàn Quốc làm quà cho cha mẹ lớn tuổi. Đây là tình cảm đáng quý, nhưng người cao tuổi lại thường là người đang dùng nhiều thuốc nhất: thuốc chống đông, thuốc huyết áp, thuốc tiểu đường, thuốc an thần. Nhân sâm có thể tương tác với một số loại thuốc này.
Cách làm chu đáo là trước chuyến đi, hỏi bác sĩ đang theo dõi bệnh cho người nhà xem người đó có dùng được nhân sâm không, dùng dạng nào. Nếu câu trả lời là nên tránh, bạn có thể chọn một món quà khác của Hàn Quốc mà không phải lo.
Ở chợ, người bán có thể nhiệt tình giới thiệu "sâm này bổ cho người già, người mệt". Đó là lời bán hàng, không phải lời khuyên y tế. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú, trẻ nhỏ và người đang điều trị bệnh nên hỏi bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ dạng sâm nào.
Nếu người nhà đã được bác sĩ đồng ý cho dùng, hãy ghi lại loại sâm, dạng chế biến, nơi mua và ngày mua lên một tờ giấy để cùng món quà. Lần khám sau, người nhà có thể đưa tờ giấy đó cho bác sĩ xem. Một thông tin nhỏ như vậy giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn khi có triệu chứng bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Một chae sâm tươi là bao nhiêu?
Theo cách tính phổ biến ở các chợ sâm Hàn Quốc, một chae là 750 gam sâm tươi. Số củ trong một chae cho biết củ to hay nhỏ. Bạn nên hỏi lại người bán vì có nơi bán theo cân thường hoặc theo hộp.
Mùa nào đi Hàn Quốc mua sâm tươi là đúng mùa?
Mùa thu là mùa đào sâm chính, khoảng tháng Chín tới tháng Mười một tuỳ năm. Lúc này chợ có nhiều sâm mới, Geumsan còn có lễ hội nhân sâm. Ngoài mùa vẫn có sâm tươi nhưng thường đã được bảo quản lạnh.
Sâm tươi mua ở Hàn để được bao lâu?
Không có con số chung, vì phụ thuộc củ, cách giữ và nhiệt độ. Củ chưa rửa, bọc giấy, để ngăn mát giữ được lâu hơn hẳn củ để trong túi kín ở nhiệt độ phòng. Nên mua cuối chuyến và dùng sớm sau khi về.
Taegeuksam khác hồng sâm thế nào?
Taegeuksam là sâm được chần qua nước nóng rồi sấy, màu vàng nâu nhạt. Hồng sâm được hấp lâu hơn rồi sấy, màu nâu đỏ đậm. Hai loại khác nhau về cách làm nên màu, mùi và cảm giác khi dùng khác nhau.
Có được mang sâm tươi từ Hàn Quốc về Việt Nam không?
Việc này phụ thuộc quy định hiện hành về hành lý, kiểm dịch thực vật và hải quan, cùng quy định của hãng bay. Hãy kiểm thông tin chính thức trước chuyến đi, khai báo đúng khi được yêu cầu và không mang số lượng như hàng buôn.
Ở chợ có nên mua sâm núi hoang không?
Không nên. Sâm núi hoang rất hiếm, khó kiểm chứng, giá rất cao, và việc đưa ra nước ngoài có thể vướng quy định. Nếu muốn sâm trồng gần tự nhiên, hãy chọn sâm trồng rừng có giấy tờ của cơ sở trồng.