Bảo tồn sâm Ngọc Linh là giữ cho loài này còn tồn tại lâu dài cả ngoài tự nhiên lẫn trong vốn gen, bằng ba hướng cùng lúc: bảo vệ quần thể hoang trong rừng (bảo tồn tại chỗ), giữ giống ở vườn, ngân hàng gen và phòng thí nghiệm (bảo tồn chuyển chỗ), và giảm sức ép khai thác bằng cách phát triển nguồn sâm trồng hợp pháp. Người mua sâm tham gia vào hướng thứ ba nhiều hơn mình nghĩ.
Nói tới bảo tồn, nhiều người nghĩ đó là việc của nhà khoa học và kiểm lâm. Với sâm, chuỗi giá trị từ rừng tới bàn ăn ngắn tới mức lựa chọn của người mua tác động thẳng lên áp lực đào trộm. Bài này đi qua từng hướng bảo tồn, những khó khăn thật của loài này, vai trò của cộng đồng vùng núi, và những việc cụ thể bạn làm được khi mua sâm.
Vì sao sâm Ngọc Linh khó giữ hơn nhiều loài khác
Có những loài cây chỉ cần ngừng chặt là tự hồi phục. Sâm Ngọc Linh thì không. Cây cần nhiều năm mới ra hoa, mỗi năm chỉ cho một lượng quả nhỏ, hạt có giai đoạn ngủ dài, cây con sống sót ngoài tự nhiên thấp. Loài lại chỉ sống ở một đai độ cao, dưới tán rừng già ẩm, trên một khối núi. Một quần thể nhỏ bị đào kiệt thì không còn cây mẹ để gieo lại, và không có quần thể ở nơi khác để bổ sung một cách tự nhiên.
Thêm vào đó là áp lực giá. Khi một củ sâm có thể đổi lấy khoản tiền lớn so với thu nhập ở vùng núi, cám dỗ vào rừng đào là có thật, và người đào thường không chờ cây đủ lớn hay đã ra hạt. Biến đổi khí hậu, mất rừng, đường mở vào vùng sâu cũng làm môi trường sống của sâm thu hẹp.
Vì những lý do đó, bảo tồn sâm không thể chỉ dựa vào một biện pháp. Người làm bảo tồn phải giữ rừng, giữ giống ngoài rừng, và làm cho việc đào trộm trở nên không đáng làm, cùng một lúc.
Cần nói thêm rằng nhiều số liệu về quần thể sâm hoang không được công bố chi tiết, một phần để tránh lộ vị trí cây cho người đào. Người đọc vì thế nên dè dặt với mọi con số "còn bao nhiêu cây trong rừng" lan truyền trên mạng, nhất là khi không ghi nguồn. Điều chắc chắn là các nhà khoa học và cơ quan quản lý đều xếp loài này vào diện cần bảo vệ nghiêm.
Bảo tồn tại chỗ: giữ cây trong rừng
Khu bảo tồn thiên nhiên trên khối núi Ngọc Linh. Phần rừng nơi sâm mọc tự nhiên nằm trong các khu rừng đặc dụng, khu bảo tồn của Quảng Ngãi (phần Kon Tum cũ) và Đà Nẵng (phần Quảng Nam cũ). Ở đây việc khai thác bị cấm, có lực lượng kiểm lâm tuần tra.
Giao khoán bảo vệ rừng cho cộng đồng. Người dân địa phương, những người hiểu rừng nhất, được giao khoán bảo vệ các khoảnh rừng và nhận tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng hoặc hỗ trợ bảo vệ. Khi người dân có lợi ích từ việc rừng còn, họ trở thành lực lượng giữ sâm hiệu quả nhất, vì họ đi rừng thường xuyên và nhận ra người lạ sớm hơn ai hết.
Giữ sinh cảnh chứ không chỉ giữ cây. Sâm cần tán che, lớp mùn, độ ẩm và các loài cây khác quanh nó. Giữ nguyên khu rừng là điều kiện để quần thể sâm còn khả năng tự tái sinh.
Theo dõi quần thể. Các đợt điều tra định kỳ đếm, đánh dấu cây để biết quần thể tăng hay giảm. Số liệu này là căn cứ để điều chỉnh biện pháp và cập nhật mức nguy cấp.
Bảo tồn chuyển chỗ: giữ giống ngoài rừng
Khi quần thể hoang quá nhỏ và quá mong manh, các nhà khoa học giữ thêm bản sao di truyền ở những nơi an toàn hơn. Các hình thức thường gặp:
- Vườn giống gốc: trồng cây có nguồn gốc rõ ràng ở vườn được kiểm soát, giữ các dòng có đặc điểm khác nhau để làm nguồn hạt, cây giống cho người trồng.
- Vườn sưu tập ở nhiều độ cao, nhiều địa điểm: rải rủi ro, tránh một trận dịch bệnh hay một mùa thời tiết xấu xoá sạch nguồn giống.
- Nuôi cấy mô: giữ và nhân dòng trong phòng thí nghiệm. Đây cũng là nguồn của sinh khối rễ sâm dùng trong một số sản phẩm, khác với củ sâm trồng ngoài vườn.
- Lưu giữ hạt và vật liệu di truyền: các viện nghiên cứu giữ mẫu để phục vụ chọn giống và nghiên cứu lâu dài.
- Tư liệu hoá đa dạng di truyền: phân tích di truyền giúp biết vườn đang giữ được bao nhiêu phần sự đa dạng của quần thể hoang, và còn thiếu gì.
Bảo tồn chuyển chỗ không thay được rừng. Một vườn giống tốt mấy cũng chỉ giữ được một phần vốn gen, và cây trong vườn không chịu cùng áp lực chọn lọc tự nhiên như cây trong rừng. Hai hướng bổ trợ cho nhau.
Một rủi ro khác của bảo tồn chuyển chỗ là thu hẹp di truyền: nếu vườn giống chỉ nhân từ vài cây mẹ đẹp nhất, sau vài thế hệ, toàn bộ vườn trồng có thể dùng chung một nền gen hẹp và dễ cùng nhiễm một loại bệnh. Đó là lý do các nhà khoa học coi trọng việc giữ nhiều dòng từ nhiều quần thể, và lý do quần thể hoang vẫn quý dù vườn trồng đã rộng.
Trồng sâm hợp pháp: con dao hai lưỡi của bảo tồn
Phát triển vùng trồng sâm dưới tán rừng có hồ sơ giúp thị trường có nguồn hàng hợp pháp, từ đó giảm động lực đào cây hoang. Người dân trồng sâm có thu nhập từ vườn, có lý do để giữ rừng làm tán che, và trở thành người canh giữ vùng núi. Đây là lý do chính sách nhiều năm qua khuyến khích trồng sâm Ngọc Linh trong vùng phù hợp, với các chương trình phát triển sâm Việt Nam ở cấp quốc gia và địa phương.
Mặt trái cũng rõ. Vườn trồng có thể bị dùng để hợp thức hoá củ đào trộm, khi sổ sách không khớp với số cây thật. Phát quang tán rừng quá mức để mở vườn làm suy sinh cảnh. Nhổ cây con từ rừng về trồng làm cạn quần thể hoang nhanh hơn. Mỗi mặt trái đều có một biện pháp quản lý tương ứng: mã số cơ sở trồng, sổ theo dõi, kiểm tra đối chiếu, giống từ vườn giống được công nhận.
Với người mua, câu hỏi cần đặt ra là vườn mình mua có thuộc nhóm làm đúng không. Đó là lý do mọi bài trên trang này đều quay về chuyện giấy tờ nguồn gốc: nó vừa bảo vệ bạn, vừa là cách thị trường thưởng cho người trồng làm đúng.
Người mua làm được gì: từ việc nhỏ tới việc lớn hơn
Không cần trở thành nhà bảo tồn, những lựa chọn hằng ngày của người mua đã tạo ra khác biệt. Bảng dưới xếp từ việc dễ tới việc tốn công hơn.
| Việc làm | Tác động tới bảo tồn |
|---|---|
| Từ chối mọi củ quảng cáo là "rừng", "hoang" | Giảm cầu cho đào trộm, nguồn tiền nuôi chuỗi khai thác trái phép |
| Chỉ mua sâm có hồ sơ cơ sở trồng | Thưởng cho người trồng làm đúng, tạo áp lực minh bạch |
| Không mua cây con, hạt giống trôi nổi | Giảm việc nhổ cây con trong rừng |
| Không chia sẻ lại bài rao sâm rừng | Giảm độ phủ của quảng cáo hàng trái phép |
| Báo cho cơ quan kiểm lâm khi thấy buôn bán lớn | Hỗ trợ thực thi pháp luật |
| Đi thăm vườn sâm theo tour có tổ chức, tôn trọng quy định | Tạo thu nhập cho cộng đồng giữ rừng |
Những việc trên không đòi hỏi bạn mua ít đi hay mua đắt hơn. Chúng chỉ đòi hỏi bạn hỏi thêm một câu trước khi trả tiền.
Nếu bạn biếu sâm, việc kèm theo hoá đơn và thông tin cơ sở trồng cũng là cách lan truyền thói quen hỏi nguồn gốc tới người nhận, để lần sau chính họ biết hỏi.
Những hiểu lầm hay gặp về bảo tồn sâm
Trong lời bán hàng và trên mạng xã hội, chuyện bảo tồn sâm bị hiểu sai theo vài kiểu quen thuộc:
- "Mua sâm là góp phần bảo tồn": chỉ đúng khi bạn mua sâm trồng có hồ sơ. Mua củ không rõ nguồn là góp phần làm ngược lại.
- "Sâm rừng hiếm nên mua sớm kẻo hết": chính kiểu suy nghĩ này đẩy giá củ hoang lên và kéo thêm người vào rừng đào.
- "Trồng được rồi thì loài không còn nguy cấp": mức nguy cấp đánh giá quần thể hoang, không đánh giá số cây trong vườn.
- "Cấm hẳn buôn bán sâm là cách bảo tồn tốt nhất": cấm tuyệt đối có thể đẩy toàn bộ thị trường vào vùng tối; quản lý sâm trồng minh bạch thường hiệu quả hơn.
- "Bảo tồn là việc của nhà nước": người trồng, người giữ rừng, người mua đều là mắt xích; thiếu một mắt xích thì các biện pháp khác yếu đi.
Gỡ được những hiểu lầm này, bạn sẽ thấy câu hỏi "sâm này trồng ở đâu, có hồ sơ không" không phải sự khó tính, mà là phần đóng góp rất cụ thể của người mua cho việc giữ loài.
Cộng đồng vùng núi: người giữ sâm đầu tiên
Trước khi được giới khoa học mô tả là loài mới, cây sâm đã được người Xơ Đăng và các cộng đồng quanh núi Ngọc Linh biết tới và dùng theo kinh nghiệm dân gian. Đến nay, phần lớn người trồng, người giữ rừng, người tuần tra cùng kiểm lâm vẫn là người địa phương. Bảo tồn sâm vì thế không tách khỏi đời sống của họ.
Một chương trình bảo tồn chỉ cấm mà không mang lại sinh kế sẽ khó giữ được lâu, vì người sống cạnh rừng chịu thiệt mà không có phần. Các mô hình hiệu quả thường kết hợp: giao khoán rừng, hỗ trợ giống và kỹ thuật trồng dưới tán cho hộ dân, ưu tiên người địa phương trong chuỗi giá trị, và chia phần lợi ích khi nguồn gen được khai thác. Khi người mua chọn sâm từ hợp tác xã, hộ trồng địa phương có hồ sơ, một phần giá trị ấy quay về vùng núi.
Tôn trọng cộng đồng cũng thể hiện ở những việc nhỏ khi bạn đến vùng sâm: không tự ý vào rừng tìm cây, không chụp và đăng toạ độ nơi có cây sâm hoang, không hỏi mua "củ trong rừng" từ người dân. Những việc ấy tưởng vô hại nhưng có thể đặt người địa phương vào thế khó và mở đường cho người đào trộm.
Câu hỏi thường gặp
Có thể đi thăm khu bảo tồn sâm Ngọc Linh trong rừng không?
Rừng đặc dụng có quy định riêng về ra vào, thường phải đăng ký và đi cùng người được phép. Khách tham quan thường được đón ở các vườn sâm trồng, trạm, hợp tác xã có tổ chức đón khách. Bạn nên hỏi chính quyền xã hoặc ban quản lý khu bảo tồn trước khi đi.
Mua sâm nuôi cấy mô có giúp bảo tồn không?
Sinh khối nuôi cấy mô không lấy cây từ rừng nên không tạo áp lực lên quần thể hoang. Tuy vậy, đây là sản phẩm khác với củ sâm trồng, người mua cần đọc rõ nhãn để biết mình đang mua gì và không bị bán sinh khối với giá củ.
Sâm Ngọc Linh trồng nhiều như vậy thì còn cần bảo tồn không?
Cần. Diện tích trồng tăng không làm quần thể hoang tăng theo. Vườn trồng giữ được sản lượng, nhưng không giữ được toàn bộ vốn gen và khả năng tự tái sinh trong rừng. Mất quần thể hoang là mất phần không thay thế được.
Nếu phát hiện người đào sâm trong rừng thì báo ai?
Bạn có thể báo cho lực lượng kiểm lâm, chính quyền xã hoặc công an nơi gần nhất. Ghi lại thời gian, địa điểm, những gì nhìn thấy, nhưng không tự đối đầu với người đào để giữ an toàn cho mình.
Người mua ở thành phố có thật sự tác động được tới việc bảo tồn không?
Có. Đào trộm tồn tại vì có người mua cuối cùng. Khi người mua ở thành phố từ chối hàng không rõ nguồn và hỏi hồ sơ, đường tiêu thụ của sâm đào trộm hẹp lại, còn người trồng làm đúng có thêm lý do để giữ cách làm của mình.